Tâm Lý Đạo Đức

Lời Nói Đầu

Bộ sách được biên soạn từ các bài giảng Tâm Lý Đạo Đức tại Trường Trung cấp Phật học tỉnh Long An.
Mục đích: Cung cấp nền tảng đạo đức cho Tăng Ni trước khi học giáo lý cao siêu.

Khái Niệm Định Nghĩa

Đạo đức: Là những khuynh hướng tốt trong tâm tạo nên lời nói và hành vi bên ngoài mang lại an vui, lợi ích cho mọi người.
Đạo đức không phải hành vi bên ngoài mà là gốc rễ bên trong chi phối hành vi.
Khuynh hướng vị tha: Luôn quan tâm đến người khác, giúp đỡ khi họ gặp khó khăn.
Tâm khiêm hạ: Thúc đẩy tôn trọng mọi người, không thấy mình hơn người.
Khuynh hướng kín đáo: Không khoe khoang tài năng, tài sản, công đức để tránh tự cao vô ích.

Sự Thúc Đẩy Vì Tình Trạng Phật Pháp Hiện Tại

Khoa học kỹ thuật hiện đại

Thế giới vật chất phát triển mạnh mẽ làm con người thực dụng, coi trọng vật chất hơn tâm linh.
Gây mất quân bình giữa đời sống vật chất và tinh thần, dẫn đến tội lỗi, đau khổ (ví dụ: tuổi trẻ nổi loạn, kiêu ngạo).
Ảnh hưởng đến cả người xuất gia, dẫn đến xu hướng hưởng thụ và chia rẽ trong chùa viện.

Tình trạng đạo đức của Tăng Ni

Xã hội hoài nghi về lợi ích của tu sĩ đối với cộng đồng.
Tăng Ni cần ý thức tu dưỡng đạo đức và bình an nội tâm để khẳng định vị trí Phật giáo.
Cần học kỹ giáo lý, thực hành tinh tấn để chuyển hóa tâm hồn.
Phật học viện thiếu mặt tu tập rèn luyện, chỉ chú trọng giáo điển, khiến Tăng Ni thiếu đạo lực.

Chia rẽ vì tín đồ

Cạnh tranh tín đồ giữa các chùa, dẫn đến nói xấu nhau, làm mất niềm tin của cư sĩ.
Tu sĩ thiếu hòa ái, tôn trọng nhau.
Tu sĩ không nên tích lũy tài sản mà nên bố thí, san sẻ (câu chuyện đạo sư Ấn Độ).

Nhu cầu giáo hóa đang rất lớn

Nhu cầu Phật tử được giáo hóa rất lớn (thế giới chưa biết Phật giáo, các nước Phật giáo đang suy thoái).
Người xuất gia cần tu dưỡng sâu sắc để giáo hóa mà không bị thế tục hóa.
Phật giáo bị động, yếu thế trước các tôn giáo khác (ví dụ: Ấn Độ, Indonesia, Nhật Bản, Hàn Quốc).
Tăng Ni phải vừa thiết tha giải thoát, vừa hết lòng độ sinh.
Cư sĩ thụ động trong việc Phật hóa gia đình.

Bốn lý do lớn của việc tu dưỡng đạo đức

Cân bằng xã hội: Điều hòa vật chất và tinh thần.
Tái tạo niềm tin: Đạo đức là chỗ dựa vững chắc cho Phật tử.
Bảo vệ nội tâm: Giữ tâm không bị ô nhiễm khi tiếp xúc với xã hội.
Nền tảng tu hành: Đạo đức là gốc rễ cho giới, định, tuệ.

So Sánh Với Giới Luật

Ở mức độ cạn

Đạo đức cao hơn giới luật: Đạo đức là cái tốt bên trong tâm, giới luật là sự ngăn cấm hành vi bên ngoài.
Ví dụ: Lấy dép sư huynh cho người nghèo (phạm giới nhưng có đạo đức).

Ở mức độ sâu

Giới luật cao hơn đạo đức: Giới dâm (ái dục) khó vượt qua.
Thắng ái dục cần ý chí bền vững, sinh ra từ công đức.
Công đức giúp tinh tấn mà không kiêu mạn.
Thứ tự tu tập: Đạo đức -> Công đức -> Ý chí -> Giới -> Định -> Tuệ.

Đạo Đức Và Sự Liên Hệ Với Thiền Định

Đức Phật là biểu tượng rực rỡ của thiền định

Phật đạt đạo nhờ thiền định, dạy đệ tử tinh tấn thiền định.
Người Tây phương quan tâm đến mức độ nhập thiền của Tăng Ni.
Thiền định: Nhiếp tâm thanh tịnh và mục tiêu vô ngã, giác ngộ, giải thoát.

Thiền định và đạo đức hỗ tương

Đạo đức sinh phước (công đức), phước giúp tâm dễ định.
Tâm tốt tự nhiên yên tĩnh; tâm bất thiện tự nhiên xao động.
Thiền định giúp tâm yên tĩnh, dễ phát hiện và hóa giải niệm bất thiện.
Đạo đức đánh giá tâm đúng/sai, thiện/ác. Thiền đánh giá tâm tĩnh/động, an/loạn.
Cây đạo Phật:
- Rễ cái: Lòng tôn kính Phật.
- Rễ bàng: Các tâm hạnh đạo đức.
- Thân cây: Phước tích lũy.
- Cành nhánh: Các pháp môn tu hành.
- Lá: Oai nghi tế hạnh (phong cách).
- Hoa: Định lực.
- Quả: Trí tuệ chứng được (vô ngã, giải thoát).
Không có sự chia rẽ pháp môn, chỉ là sự hiểu lầm.

Hiểu Và Tôn Kính Phật

Tôn kính Phật là công hạnh căn bản

Là gốc rễ sinh ra mọi công đức và tâm hạnh khác (từ bi, nhẫn nhục).
Gieo hạt giống thánh tính tuyệt đối của Phật vào tâm.

Nhân cách được nâng cao

Từ thô tháo, vội vàng trở nên điềm đạm, khả kính.
Giúp phát hiện lỗi lầm của bản thân.

Ý chí vi diệu xuất hiện

Ý chí từ công đức: Mãnh liệt, nhẹ nhàng, hiệu quả, không tăng ngã chấp.
Ý chí từ bản ngã: Gắng gượng, tăng ngã chấp, kiêu mạn.

Quy y Phật

Ý nghĩa chuẩn mực: Trọn đời tôn thờ, làm con, dâng thân tâm, sống theo giáo pháp của Phật Thích Ca Mâu Ni.
Cảnh giác: Không nên hiểu “quy y tự tánh Phật” khi chưa chứng vô ngã, dễ rơi vào tôn thờ bản ngã và kiêu mạn.
Ví dụ: Tỳ kheo mới phải nhu thuận mọi người để diệt bản ngã.

Lòng tôn kính Phật càng mãnh liệt, đạo quả càng cao

Tôn kính Phật như máy bay lấy đà, đủ mạnh sẽ chứng Tu đà hoàn (nhập lưu), vĩnh viễn không đọa ác đạo.
Tâm ác độc tạo đà đọa địa ngục.
Chỉ khi chứng Tu đà hoàn mới tạm yên tâm không quay bước với Phật pháp.
Lòng tôn kính Phật tuyệt đối là nhân quả vị A La Hán.

Muốn kính Phật phải hiểu Phật

Hiểu cuộc đời phi thường của Phật (nhập Sơ thiền lúc 12 tuổi, từ bỏ cung vàng điện ngọc, khổ hạnh, chứng Tam minh).
Hiểu lời dạy cao quý của Phật (Tứ vô lượng tâm: tình thương vô hạn).
Hiểu cuộc đời giáo hóa kỳ vĩ của Phật.
Tinh tấn tu chứng để cảm nhận giá trị mầu nhiệm của Phật pháp.
Càng hiểu Phật, càng khiêm hạ, càng dứt bỏ chấp ngã.

Trách nhiệm của đệ tử Phật khi thấy thế giới này chưa biết được Chánh pháp

Không thụ động, phải nỗ lực chấn hưng Phật giáo.
Tăng Ni phải vừa tu tập vừa giáo hóa chúng sinh nhiệt thành.
Cư sĩ cần Phật hóa gia đình, dạy trẻ nhỏ từ sớm.
Phải tận dụng mọi cơ hội để truyền bá Chánh pháp.

Thực Hành Lễ Kính Phật

Lễ Phật cá nhân: Dồn hết tâm thành.
Cư sĩ: Bố trí bàn Phật trang nghiêm, dạy con cái lễ Phật từ nhỏ.
Phát nguyện khi lễ Phật: Cầu tinh tấn, từ bi, sám hối.

Dấu Hiệu Của Công Đức

Trí tuệ thấy được lỗi của mình: Là dấu hiệu lớn của công đức, giúp tránh tạo nghiệp bất thiện.
Nhân cách và ứng xử trở nên tốt đẹp.

Tâm Từ

Định Nghĩa

Tâm từ (từ bi): Tình thương không điều kiện, không đòi hỏi đáp trả. Bi là xót xa trước đau khổ.
So sánh với tâm luyến ái (thế gian):
- Luyến ái có điều kiện: Do duyên nợ kiếp trước, huyết thống, mang lại hạnh phúc cá nhân, ưu điểm (ích kỷ, mong manh).
- Tâm từ không điều kiện, không giới hạn, trùm khắp muôn loài.
Các tôn giáo khác cũng đề cao tình thương, nhưng Phật giáo dạy tình thương tuyệt đối, trùm khắp muôn loài.
Vị kỷ (ngã chấp) sinh luyến ái, vị tha (vô ngã) sinh từ bi.
Từ bi và vô ngã là một: Hỗ trợ lẫn nhau, tương ứng với chánh định và giải thoát.
Chánh định giúp khai mở lòng từ bi.
Lòng từ bi của Phật trùm khắp vũ trụ.

Tu Tập Từ Tâm

Khi lễ Phật: Cầu Phật gia hộ phát khởi lòng từ bi vô hạn. (Tránh hai cực đoan: ngã chấp tự lực, ỷ lại thần thánh. Chọn Trung đạo vừa nỗ lực vừa cầu gia hộ).
Lúc tọa thiền:
1. Chắp tay niệm Phật, nguyện tôn kính Phật.
2. Nguyện thương yêu tất cả chúng sinh.
3. Trải lòng thương đến người thân, huynh đệ.
4. Trải lòng thương đến người hàng ngày gặp mặt.
5. Trải lòng thương đến người mưu hại, nói xấu.
6. Trải lòng thương đến vong linh, chúng sinh cõi vô hình (câu chuyện vua Seti).
7. Trải lòng thương đến súc sinh.
8. Trải lòng thương đến chúng sinh địa ngục.
9. Trải lòng từ bi trùm khắp pháp giới.
Trong cuộc sống: Tập khởi tâm thương yêu ngay khi gặp bất cứ ai, bất cứ vật gì. Trải lòng thương yêu thầm lặng.
Thương yêu huynh đệ: Thấy nhu cầu của huynh đệ, vượt qua tâm bỏn xẻn. Là dấu hiệu chân chính của từ tâm.

Dấu Hiệu Từ Tâm Hiện Diện

Muốn giúp đỡ: Thôi thúc làm lợi ích cho chúng sinh. (Ngược lại với đời sống nhàn nhã, ích kỷ).
Xót xa trước nỗi khổ của tha nhân (Bi): Biết xót xa trước đau khổ của người khác. (Khác với sự bất động thờ ơ).
Vui mừng trước hạnh phúc của người (Hỷ): Tiêu diệt tâm đố kỵ.
Biết tha thứ (Xả): Vượt qua hận thù, kiên nhẫn khuyên bảo.

Tâm Từ Đem Lại Thắng Phước

Tám ích lợi (kinh Tăng Chi Bộ):
1. Yên lành khi thức.
2. Yên lành khi ngủ.
3. Được Chư Thiên độ trì.
4. Yêu tinh quỷ ma không xâm phạm.
5. Độc trùng đao kiếm không xâm phạm.
6. Được mọi người yêu mến.
7. Khi chết sinh về cõi Trời.
8. Được Giải thoát (diệt ngã chấp).
Tâm là con đường, có giặc là bản ngã. Phải đi trên con đường tâm bằng thiền định, không chấp vào định mà phải hướng đến vô ngã. Tâm từ bi là phương tiện đưa đến vô ngã.

Khiêm Hạ

Là một trong ba tâm hạnh căn bản (Tôn kính Phật, Từ bi, Khiêm hạ) để thành tựu vô lượng công hạnh.

Ngã Mạn Là Bệnh Lớn Của Loài Người

Kiêu mạn: Khoái trá, sung sướng khi thấy mình hơn người.
Hậu quả: Tiêu hao phước, mất đức tính, gây nghiệp xấu, mất tài năng.
Ví dụ: Sự suy tàn của các triều đại do kiêu mạn của các đời vua sau.
Kiêu mạn dẫn đến ô nhiễm (nóng nảy, tham ái, tham dục, tham vật chất, chuộng hình thức).
Cần trí tuệ nhận ra ý niệm kiêu mạn ngay khi nó manh nha.
Vô ngã là đỉnh cao trí tuệ, nhưng không đơn giản. Cần tu tập khiêm hạ trước khi đi sâu vào vô ngã.

Tu Tập Khiêm Hạ

Cầu Phật gia hộ: Nguyện luôn thấy mình tầm thường nhỏ bé như cát bụi. (Trung đạo: vừa nỗ lực vừa cầu gia hộ).
Lúc tọa thiền: Tự xem mình như cát bụi cỏ rác. So sánh công đức của mình với Phật (biển cả so với giọt nước).
Khi có dịp đạt được những kiến thức đặc biệt: Nhớ rằng đó là sự học hỏi, không phải chứng ngộ.
Khi giỏi hơn người chung quanh: Tác ý mình vẫn còn nhiều người giỏi hơn, so với Phật chỉ là hạt bụi, mong người khác giỏi hơn.
Khi thấy người dở kém: Khởi tâm từ bi thương xót, không khinh thường.

Dấu Hiệu Tâm Khiêm Hạ Xuất Hiện

Lễ độ (lời nói, cử chỉ, lắng nghe).
Xưng hô cẩn trọng (tránh từ ngữ khinh suất).
Biết lắng nghe ý kiến người khác (tôn trọng quan điểm).
Hoan hỷ tán thán ưu điểm của người (diệt đố kỵ, tích lũy đức tính).

Tránh quan điểm độc tôn về pháp môn tu.
Kiêu mạn là cánh cửa dẫn vào cõi quỷ.

Quả Báo

Tâm kiêu mạn làm con đường tiến đạo đóng lại, dẫn đến thoái đọa.
Khiêm hạ và từ bi hỗ trợ cho vô ngã, giúp diệt ngã chấp.

Chỉ Trích Và Chỉ Lỗi

Phân Biệt

Chỉ trích: Công kích gay gắt, rêu rao lỗi người với tâm ác độc, so sánh mình hơn người.
Chỉ lỗi: Nhắc nhở, khuyên can với tâm từ bi, xót xa.
Bỏ mặc: Thờ ơ, không quan tâm đến lỗi lầm của người khác.

Nhân Quả

Hậu quả chỉ trích: Mất danh dự, mắc đúng lỗi đó, không có phước lớn.
Hậu quả bỏ mặc: Không được ai khuyên can khi mình mắc lỗi, tái phạm đó, tội với Phật pháp (trọng tội).
Nên chỉ lỗi với tâm từ bi, kín đáo, khéo léo.

Đối Với Phật Pháp

Trách nhiệm đệ tử Phật là giúp nhau sửa lỗi để Phật pháp hưng thịnh.
Khi chỉ lỗi cần tránh làm mất danh dự người khác và làm Phật tử thoái tâm.
Phải có tình thương yêu đủ lớn mới nên góp ý.

Phải Tinh Tế Xét Tâm Mình

Nhận ra ý niệm sân (nóng nảy) ngay khi nó mới manh nha.
Sửa lỗi từ gốc trong tâm.
Quan sát tâm mình để hiểu tâm người.

Hình Thức Thỉnh Nguyện, Phát Lồ, Sám Hối Rất Cần Thiết

Phát lồ công khai giúp tiêu diệt lỗi lầm, tăng công đức.
Ba cách vượt qua lỗi: Phát lồ, lễ Phật, công quả.

Nóng Nảy

Nhận Định

Nóng nảy (Sân): Trạng thái mất bình tĩnh do bực bội, khó chịu, dẫn đến phản ứng mạnh.
Nguồn gốc: Bị chạm vào bản ngã (thân thể, danh dự, tài sản, lời nói/ý kiến).
Biểu hiện bên ngoài dữ dằn nhưng nội tâm yếu ớt.
Không nổi sân: Kết quả thiền định vững chắc, vượt 5 triền cái (tham ái, sân, thùy miên, trạo cử, nghi).

Phân Loại

Nổi nóng: Mất bình tĩnh bất ngờ, phản ứng vụng về.
Hung dữ: Kèm ác tâm, muốn hại người.
Thù hận: Nuôi dưỡng sự bực tức lâu dài, muốn trả thù.
Giận hờn: Bực tức nhẹ nhàng, kéo dài khi người thân không vừa ý.

Nhân Quả

“Một chút lửa sân đốt tan cả rừng công đức”.
Gây nghiệp lớn, mất niềm tin, xấu xí.

Nguyên Nhân

Chấp ngã nặng.
Tâm kiêu mạn.
Nhiệt tình bảo vệ điều thiện.
Nhân quả chê bai người nóng tính.

Tu Tập

Trường hợp tâm dễ xao động: Tọa thiền, kiểm soát tâm để đạt Sơ thiền.
Trường hợp tâm kiêu mạn: Tu tập khiêm hạ (xem mình như cỏ rác).
Trường hợp nhiệt tình với điều thiện: Tách rời nhiệt tình và nóng nảy, thay bằng tâm từ bi.
Trường hợp nhân quả khen chê: Ngợi ca người trầm tĩnh, cầu nguyện cho người nóng tính.
Lỡ nổi sân: Thành tâm sám hối trước đại chúng để diệt tập khí sân.

Hạnh Chân Thật

Định Nghĩa

Chân thật: Không nói dối.
Giới nói dối:
- Trọng giới (Ba La Di): Tự xưng đắc đạo khi chưa -> đọa ác đạo nặng.
- Khinh giới: Nói dối thông thường.
Người không chân thật không thể nhiếp tâm vào định, dễ hiểu sai nhân quả.
Người chân thật can đảm nhìn thẳng sự thật, nhận lỗi. Tâm chân thật và tâm thiện đi đôi.
Sức mạnh của sự thật: Cuối cùng sự thật sẽ phơi bày (Lincoln, Washington).
Người ta nói dối vì lợi ích cá nhân hoặc hại người (vu khống).

Phân Loại (lời Phật dạy)

Nói thật đem lại thiện pháp: Nên nói.
Nói thật đem lại bất thiện pháp: Không nên nói.
Nói dối đem lại thiện pháp: Không nên nói (chỉ mang tính nhất thời, không bền vững, mất uy tín).
Nói dối đem lại bất thiện pháp: Tuyệt đối không nói.

Yêu Cầu Đối Với Người Xuất Gia

Tránh nói dối trong mọi tình huống (dù việc nhỏ) để giữ uy đức.
Lời nói có uy lực như thần chú.
Giảng pháp nên dùng câu chuyện có thật.
Không nên nói những điều huyền hoặc, sai sự thật (ví dụ: các kinh do người sau biên soạn).
Tinh thần khoa học là chuộng sự thật.

Nhân Giả Dối Không Thể Đưa Đến Quả Chân Lý

Làm mất trí tuệ, không hiểu chân lý (vô ngã, vô thường).
Hiểu sai nhân quả, dễ làm điều bất thiện.
Không thấy sự cao cả của bậc Thánh, làm giảm lòng tôn kính Phật.
Không làm chủ được tâm, không đạt thiền định.
Người chân thật sẽ có phước để hiểu và chứng ngộ.

Bình Đẳng

Bình Đẳng Khác Với San Bằng Quyền Lợi

San bằng quyền lợi: Buộc mọi người nhận quyền lợi giống nhau (phá vỡ nhân quả, không thể thực hiện rộng rãi).
Bình đẳng: Thái độ đạo đức trong giao tiếp, không thiên vị.
Người tu có sức định không bị ngoại cảnh (phước người giàu) chi phối.
Người có trí tuệ (tâm định) thường chú ý người nghèo (dễ mặc cảm) hơn.

Bình Đẳng Biểu Lộ Đạo Đức

Đối xử từ ái với người nghèo (dễ mặc cảm).
Hờ hững với người kiêu mạn (để diệt tâm kiêu mạn).
Tôn trọng người có tâm đạo (giàu hay nghèo).
Với huynh đệ: Không kết thân riêng, tránh chia rẽ.
Với chúng do mình kiểm soát: Tạo cơ hội tu học, công quả đồng đều, không thiên vị (đặc biệt quan tâm người yếu kém).
Tránh phạt người có tính xấu bằng công quả nặng (dễ tạo phước cho tâm xấu lãnh đạo).
Cư sĩ cũng phải bình đẳng với nhau và với Tăng Ni (không thiên vị thầy/cô nào, không đánh giá Tăng Ni bằng tiêu chuẩn thế gian).

Áp Dụng Đạo Đức Bình Đẳng Trong Ứng Xử

Tùy bệnh cho thuốc:
- Người tự ái: Khuyên lễ Phật, tác ý khiêm hạ.
- Người tự ti, mặc cảm: Khuyên tạo phước, vị tha.
- Người không có duyên: Không cầu cạnh, chỉ làm lợi ích.
- Người có duyên, ưu ái mình: Cẩn thận, ít nhận vật chất, nên trao đạo lý.
- Người có lỗi: Nhắc nhở, chăm sóc.
- Người kiêu mạn: Có lúc im lặng, lạnh lùng.
Thanh quy chùa phải đặt trên nền tảng bình đẳng (quản trị chặt chẽ).
Hợp tác với người có duyên và khả năng, nhưng không mất quan tâm người khác.

Vấn Đề Bình Đẳng Nam Nữ Trong Xã Hội

Quan niệm về “nghiệp” nam nữ là không đúng, tùy thuộc vào hành nghiệp mỗi người.

Vấn Đề Bình Đẳng Tăng Ni Bát Kỉnh Pháp

Bát Kỉnh Pháp cần hiểu trong bối cảnh lịch sử, không nên áp dụng cứng nhắc gây mất bình đẳng thực sự.
Tăng Ni cần có thái độ bình đẳng, không vì quy định mà coi thường Ni chúng.
Phải tùy bệnh cho thuốc khi ứng xử, không thiên vị nhưng cũng không san bằng mọi thứ.

Nhẫn Nhục

Định Nghĩa

Nhẫn: Nhịn, chịu đựng phần kém, thiệt thòi.
Nhục: Hèn kém, nhục nhã, đáng xấu hổ.
Nhẫn nhục: Chịu đựng sự sỉ nhục, thiệt thòi, khó khăn mà không phản ứng.
Khác với:
- Thâm hiểm (nuôi hận thù).
- Nhu nhược (sợ hãi).
- Trơ lì (vô tàm quý): Không biết hổ thẹn khi mắc lỗi.
- Cầu danh lợi: Chịu đựng vì lợi ích cá nhân.
Nhẫn nhục là phẩm chất của người biết tự trọng, giữ phẩm giá, bình thản tha thứ.
Cần tu tập nhẫn nhục để đối phó nghịch cảnh (ví dụ: huấn nhục trong quân đội).

Nhẫn Nhục Là Thành Tựu Của Đạo Lực

Người đạt Sơ thiền: Không còn sân hận, tâm không bị động.
Nhẫn nhục bằng tư duy chân chính (trước khi đạt thiền định):
1. Theo nhân quả: Biết đó là nghiệp mình phải trả.
2. Biết ơn: Nhờ người tạo nghịch cảnh mà mình rèn luyện.
3. Vì từ bi: Nhịn để cảm hóa người khác.
4. Vì lý tưởng: Nhịn vì thể diện Phật pháp.
Nhẫn nhục là phẩm chất của người vô ngã, khiêm hạ.

Nhẫn Nhục Khác Với Nhu Nhược, Yếu Đuối, Vô Tàm Quý

Trơ lì: Biết lỗi mà không hối hận, tiếp tục tái phạm.
Cầu danh lợi: Chịu đựng nhục nhã vì lợi ích cá nhân (tiểu nhân).
Nhu nhược: Sợ hãi, yếu thế nên phải chịu đựng (có hận thù bên trong).
Nhẫn nhục của Phật giáo: Vẫn có khả năng phản kháng nhưng chọn không làm vì tâm tha thứ, không chấp ngã (ví dụ: chuyện Bạch Ẩn, đệ tử bị đánh).

Nhẫn Nhục Là Biết Trả Cho Hết Nghiệp

Chịu đựng khó khăn, nghịch cảnh để trả nghiệp cũ, không tạo nghiệp mới.
Vô lượng kiếp đã tạo vô số nghiệp, cần sức mạnh nhẫn nhục để trả hết.
Nhẫn nhục không phải lúc nào cũng im lặng: Cần hành động khi thấy người khác bị hại (ví dụ: thấy cướp), hoặc khi đó là lợi ích số đông (ví dụ: chống giặc ngoại xâm).
Tuyệt đối không nhầm lẫn nhẫn nhục với hèn nhát, ích kỷ.

Mục lục