Lịch sử Y học

Lời nói đầu

Y học là trạng thái khỏe mạnh về thể chất, tinh thần và xã hội (theo WHO).
Mục đích sách: Giới thiệu cập nhật về lịch sử y học, tập trung vào các chủ đề chính, sự tiến hóa của lý thuyết và phương pháp nghiên cứu, quan điểm về sức khỏe và bệnh tật.
Từ thập niên 1940, lịch sử y học chuyển từ nghiên cứu về các thầy thuốc lớn sang lịch sử xã hội và văn hóa, nhấn mạnh các yếu tố như chủng tộc, giai cấp, giới tính.
Y học là công cụ thăm dò các tương tác xã hội, sự du nhập và cải biến ý tưởng, kỹ thuật mới.
Cuối thế kỷ 19, y sinh học phát triển với “tín điều về từng bệnh nguyên học cụ thể”, bỏ qua các khía cạnh xã hội, đạo đức, kinh tế của bệnh tật.
Tranh luận y học ngày nay tập trung vào chi phí, khả năng tiếp cận và tính công bằng.
Mô hình bệnh tật chuyển từ bệnh truyền nhiễm sang bệnh thoái hóa và mạn tính, cùng với tăng tuổi thọ và dân số già cỗi.
Lịch sử y học củng cố nguyên tắc rằng y học không đơn độc là giải pháp, nhưng con người luôn trông chờ vào nghệ thuật chữa bệnh để an ủi, cải thiện, phục hồi.

Bệnh lý học và Y học cổ sinh

Bệnh tật xuất hiện trước loài người: Bằng chứng từ hóa thạch cho thấy viêm khớp phổ biến ở động vật có vú lớn, nhiễm trùng ở xương tiền sử, u bướu ở khủng long bạo chúa.
Bệnh lý học cổ sinh (paleopathologist): Khoa học nghiên cứu bệnh qua hài cốt động vật cổ đại, cung cấp thông tin về sức khỏe, bệnh tật, tử vong, môi trường và văn hóa quần thể cổ đại.
Tiến hóa con người: Charles Darwin cho rằng con người phát triển từ dạng sống trước đó qua chọn lọc tự nhiên, có nguồn gốc châu Phi, họ hàng với khỉ đột và tinh tinh.
Phát hiện hominid: Raymond Dart (Australopithecus africanus), Mary và Louis Leakey (Australopithecus boisei, Homo habilis), Donald Johanson (Lucy - Australopithecus afarensis).
Nhân loại học cổ sinh: Lĩnh vực năng động với nhiều tranh cãi về nguồn gốc và phân loại, cần cẩn trọng với các bệnh học cổ sinh giả (tổn thương sau khi chết).
Kiến thức đa ngành: Khảo cổ học, địa lý học lịch sử, hình thái học, giải phẫu học so sánh, phân loại học, di truyền học và sinh học phân tử đều góp phần hiểu biết về tiến hóa con người.
Thời đồ đá cũ: Con người săn bắt-hái lượm, làm công cụ thô sơ, xây dựng trú ẩn, có tác phẩm nghệ thuật (hang Lascaux, Altamira). Phụ nữ có vai trò đáng kể trong hái lượm và sáng tạo công cụ.
Cuộc cách mạng thời đồ đá mới: Chuyển sang canh tác và chăn nuôi, chế tạo đồ dùng (đan giỏ, gốm, dệt vải). Nông nghiệp phát triển khoảng 10.000-20.000 năm trước do áp lực dân số.
Sức khỏe nông dân so với săn bắt-hái lượm: Nông dân thường có dinh dưỡng kém hơn (chiều cao, sức khỏe răng), chế độ ăn đơn điệu dựa vào ngũ cốc thiếu vitamin/khoáng chất. Thuần hóa động vật cải thiện dinh dưỡng.
Thay đổi kiểu bệnh tật: Đời sống làng mạc, định cư tạo điều kiện cho ký sinh trùng, côn trùng, gặm nhấm, thực phẩm lưu trữ bị hỏng, làm tăng các bệnh truyền nhiễm và suy dinh dưỡng.

Ngành bệnh học cổ sinh: Phương pháp và vấn đề

Bằng chứng gián tiếp: Nghiên cứu linh trưởng hoang dã cho thấy bệnh tật phổ biến. Con người tiền sử thích ứng với môi trường khắc nghiệt, nhưng thuần hóa động vật và định cư tạo ra bệnh tật mới.
Bằng chứng sơ cấp và thứ cấp:
- Sơ cấp: Xương, răng, tro, phần còn lại cơ thể từ nơi chôn cất.
- Thứ cấp: Nghệ thuật, đồ tạo tác, đồ tùy táng, tài liệu cổ mô tả bệnh học.
Thách thức chẩn đoán: Khó chẩn đoán chính xác bệnh từ di vật cổ xưa. Các bệnh lý cổ sinh giả (tổn thương sau chết) có thể gây sai lệch.
Phương pháp hiện đại: Kết hợp kỹ thuật cổ điển với hiện đại (DNA, isotope C/N, kính hiển vi điện tử quét) để thu thập kiến thức mới về cuộc sống cổ đại.
Tác động môi trường đến hài cốt: Phong tục tang lễ, điều kiện chôn cất (nóng, ẩm, thành phần đất) ảnh hưởng đến bảo tồn hài cốt.
Thương tổn trên hài cốt: Gãy xương, trật khớp, viêm khớp, đoạn chi, vết thương xuyên thấu. Các loại vũ khí được tìm thấy trong xương.
Thời gian hồi phục: Xương liền lại theo tốc độ dự đoán, cho phép suy luận về sự chăm sóc và điều trị trong quá khứ.
Yếu tố ảnh hưởng đến xương: Tuổi, giới, dinh dưỡng, nội tiết, di truyền, bệnh tật, lao động nặng đều thay đổi xương.
Bệnh để lại dấu vết trên xương: Lao, ghẻ cóc, giang mai, phong, một số bệnh do nấm, ung thư, suy dinh dưỡng (còi xương, thiếu vitamin C, thiếu máu).
Bệnh răng: Mòn răng, lệch khớp hàm, sâu răng, áp-xe răng phổ biến. Phụ nữ dễ bị bệnh răng hơn do mang thai, cho con bú và sử dụng răng như công cụ.
Lịch sử sức khỏe qua xương và răng: Cho biết lịch sử sức khỏe, bệnh tật, chế độ ăn, thiếu dinh dưỡng, sang chấn, khối lượng công việc và tuổi thọ ước chừng.
Khoa hóa học cổ học: Phân tích chất vô cơ/hữu cơ, định tuổi bằng C-14 (quan trọng cho thời kỳ 10.000 năm trước).
Sinh học phân tử: Phân tích DNA, isotope C/N để tái dựng phả hệ, kiểu di dân, chế độ ăn.

Xác ướp và các dấu hiệu bệnh tật

Bảo tồn phần mềm: Nhờ khí hậu thuận lợi (đầm lầy, sa mạc) hoặc kỹ thuật ướp xác của con người.
Xác ướp đầm lầy: Nạn nhân của trừng phạt hoặc nghi lễ tôn giáo.
Ướp xác ở Tây bán cầu: Tự nhiên phổ biến hơn nhân tạo. Người làm giỏ thời tiền sử làm khô xác trong hang động. Người Peru cổ thờ phụng “thây sống”.
Bằng chứng từ xác ướp: Lao, giun móc, các bệnh ở châu Mỹ trước Columbus.
Phân hóa thạch (coprolites): Cung cấp thông tin về chế độ ăn, bệnh tật, hoạt động theo mùa, kỹ thuật nấu nướng và vệ sinh.
Kiểu thức thương tổn và nghề nghiệp: Gãy xương chân phổ biến ở người Anglo-Saxon (trượt trên đất gồ ghề), gãy tay phổ biến ở Ai Cập cổ đại.
Bằng chứng bạo lực và ăn thịt đồng loại: Tìm thấy trên xương. Bệnh Kuru ở tộc Fore liên quan đến tục ăn não người chết.
Bằng chứng nhiễm trùng và ký sinh trùng: Trứng ký sinh trùng (sán máng) trong xác ướp và phân hóa thạch.
Đồ tạo tác và chẩn đoán giả: Các hình ảnh nghệ thuật có thể là cường điệu hoặc yêu cầu cấu trúc, không phải bệnh lý thực sự.
Người Băng Giá (Otzi): Phát hiện năm 1991, 5100-5300 năm tuổi. Cao 159cm, 45-50 tuổi, có hình xăm, đau khớp, ký sinh trùng. Chết do mũi tên cắm vào bả vai, có vết thương tự vệ, vết máu nhiều người khác trên vũ khí.

Y học và phẫu thuật thời cổ đại

Lịch sử y học cổ đại: Khó xác định thời điểm bắt đầu các đáp ứng y học độc đáo của con người.
Bằng chứng chăm sóc: Sọ người Neanderthal 36.000 năm trước cho thấy dấu hiệu lành bệnh sau chấn thương đầu, cần chăm sóc.
Dấu vết phẫu thuật cổ đại:
- “Vết hằn chìm” trên hang động (cắt chi cố ý, mất ngón tay, ký hiệu ma thuật?).
- Bó nẹp xương gãy (không nhất thiết chứng minh thầy nắn xương).
Khó khăn trong xác định nguyên nhân tử vong: Lỗ trên sọ có thể do vũ khí, thú dữ, côn trùng, nghi lễ, hoặc khoan sọ.
Khoan sọ (trepanation): Phát hiện tại các di chỉ thời đồ đá mới (Peru, châu Âu, Nga, Ấn Độ). Tranh cãi về nguồn gốc (độc lập hay truyền bá).
- Mục đích: Chữa nhức đầu, động kinh, bệnh khác; xử lý chấn thương sọ; biện pháp cực chẳng đã.
- Kỹ thuật: Tạo rãnh cong, khoan lỗ tròn, khoan sọ một phần (hình thức).
- Thành công: Nhiều bệnh nhân sống sót, thậm chí được khoan sọ bổ sung dù thiếu gây mê/vô trùng.
Cắt xẻo phần sọ trước: Để lại sẹo do đốt cháy. Phổ biến ở phụ nữ, có thể là nghi thức hoặc trừng phạt.
Phẫu thuật thẩm mỹ thời tiền sử: Làm méo/ép khuôn sọ trẻ nhỏ, tô điểm/nhổ răng, xăm mình, cắt da quy đầu, cắt âm vật.
Cắt xẻo cơ quan sinh dục nữ: Vẫn còn thực hiện ở hơn 25 quốc gia châu Phi và Trung Đông. Gồm nhiều hình thức, từ cắt bỏ âm vật đến khâu kín bộ phận sinh dục ngoài. Thường là nghi thức đánh dấu tuổi cập kê và điều kiện kết hôn.

Các nghi thức chữa bệnh, truyền thống và ma thuật

Ảnh hưởng bệnh truyền nhiễm: Tác động đến tiến hóa và lịch sử con người (mật độ dân số, di dân, chiến tranh).
Nghiên cứu xã hội truyền thống: Dân tộc sống tương đối cô lập, lối sống săn bắt-hái lượm hoặc nông nghiệp sơ khai.
Tác nhân gây bệnh: Một số chuyên biệt theo loài, một số lây từ động vật (dịch hạch, sốt rét, sốt vàng, lao). Bệnh mới xuất hiện khi con người sống chen chúc trong đô thị.
Đặc điểm y học cổ đại: Hướng về siêu nhiên, tin vào ma thuật (giải thích những điều lý trí không thể). Ma thuật và tôn giáo thường gắn bó mật thiết.
Thầy chữa bệnh (shaman, medicine man): Người có quyền lực khống chế tác nhân siêu nhiên. Chẩn đoán qua lên đồng, bói toán. Điều trị bằng bùa, thần chú, móc đồ vật hữu hình/vô hình, bắt/trả hồn.
Thực hành shaman: Có thể cải trang bệnh nhân, dâng vật thế thân, dùng thuốc kinh tởm để đánh lừa ma quỷ. Sử dụng thuốc mạnh và quan sát kỹ bệnh nhân.
Kết hợp ma thuật và thực nghiệm: Không có sự phân biệt rõ ràng trong các xã hội cổ đại. Nghi thức chữa bệnh giúp tiêu chuẩn hóa và trấn an tinh thần.
Thuốc thảo dược: Shaman không thể phân lập thuốc, nhưng nhiều thuốc có hoạt tính dược lý. Y học hiện đại học được salicylic acid, quinine, insulin…
Y học cổ truyền ngày nay: Vẫn phát triển mạnh, thầy shaman có thể dùng cả penicillin và thần chú. Thành công trị liệu là sự kết hợp tâm lý, thuốc, hóa sinh.
Đánh giá trị liệu: Khó khăn. Nhiều bệnh tự lành. Thầy thuốc có thể được cho là chữa lành các bệnh tự khỏi.
Phẫu thuật sơ khai: Thường cho mục đích nghi lễ, trang trí hoặc pháp lý hơn là y học thuần túy (rạch da nghi thức, cắt chi).
Kỹ thuật khâu vết thương: Đã có từ xa xưa. Sử dụng xiên và chỉ, hoặc kiến cắn để đóng vết thương.
Chống chảy máu: Dây thắt, đốt hoặc chèn vết thương bằng chất hút nước. Người Masai dùng sợi chỉ gân để may mạch máu.
Băng bó vết thương: Chứa chất độc hại (phân bò, bột côn trùng) hoặc chất có giá trị dược lý (ergot).
Trị gãy xương và trật khớp: Thầy thuốc cổ truyền rất khéo léo, kết hợp với thần chú hoặc bùa phép.
Trích huyết: Phổ biến trong y học phương Tây, nhưng thầy lang cổ truyền thường rạch da hoặc giác hơi, lấy lượng máu ít hơn.
Giới hạn phẫu thuật cổ truyền: Thiếu kiến thức giải phẫu, vô trùng, gây tê; quy mô bộ lạc nhỏ không đủ vật liệu lâm sàng. Yếu tố siêu nhiên khiến người ta sợ cắt xẻo cơ thể.
Dược học cổ truyền: Kho tàng thảo dược khổng lồ (hạ nhiệt, gây mê, gây ói, thuốc xổ, lợi tiểu, gây ngủ, ảo giác, ngừa thai). Y học hiện đại học được nhiều từ dược điển cổ xưa.
Mất mát kiến thức: Sự biến mất của các xã hội truyền thống và môi trường tự nhiên dẫn đến mất đi nhiều kiến thức về y học thảo dược.
Điểm chung y học dân gian và cổ đại: Bệnh tật là kẻ xâm nhập, cơ thể là chiến trường. Từ vựng y học phản ánh điều này. Trục kẻ xâm nhập ra khỏi cơ thể (như dụ chó ăn bánh mì chứa tóc trẻ ho gà).
Học thuyết tín hiệu (doctrine of signatures): Thiên nhiên đánh dấu các chất có khả năng chữa bệnh bằng hình dáng (hoa vàng chữa vàng da, lá hình tim chữa bệnh tim).
Phương thuốc động vật: Não thỏ chữa nhút nhát, máu thú dữ chữa can đảm. Chuột nhắt, chuột chũi chữa mụn cóc, ho. Đỉa hút “máu xấu”. Côn trùng và sản phẩm của chúng (mạng nhện, mật ong).
Khoáng chất và ma thuật: Nhẫn thủy ngân chữa nhức đầu, vòng đồng chữa viêm khớp. Bùa, thần chú, di hài, ảnh thần thánh.
Thuốc dân gian độc hại: Nhiều phương thuốc kỳ cục, gây lợm giọng hoặc độc hại, có thể dọa bệnh nhân hết bệnh thay vì chữa (uống “sâu đen nấu với hành”).

Y học thời các nền văn minh cổ đại: vùng Lưỡng Hà và Ai Cập

Nền văn minh: Đặc trưng bởi tính phức tạp trong tổ chức xã hội, kinh tế, chính trị, cuộc sống định cư, chữ viết, khoa học và nghệ thuật.
Nền văn minh sớm nhất: Từ 3500-1500 TCN, dọc theo các dòng sông (Nile, Tigris-Euphrates, Indus, Hoàng Hà).

Vùng Lưỡng Hà

Lưỡng Hà: Nơi phát triển và suy tàn của Sumer, Chalden, Assyria, Babylon. Chữ viết hình nêm (cuneiform) phát triển từ hệ thống tính toán.
Xã hội Sumer: Kỹ thuật nông nghiệp dẫn đến tăng dân số, hình thành bộ máy hành chính. Thầy tu, chiến binh, quý tộc sống ở thành thị. Luật pháp và y học có nguồn gốc thiêng liêng, giáo sĩ đảm nhận vai trò thầy thuốc.
Văn bản y học chữ hình nêm: Chia thành ba loại: điều trị (“văn bản y học”), điềm báo (“văn bản về triệu chứng”) và linh tinh.
Hai trường phái y học Sumer:
- “Khoa học”: Sử dụng văn bản triệu chứng, thầy bói khám lâm sàng trực tiếp để phát hiện điềm báo.
- “Thực hành”: Chú tâm vào kỹ năng thực hành, sử dụng văn bản y học (liệt kê triệu chứng, chỉ dẫn thuốc, bào chế).
Bệnh tật ở Lưỡng Hà: Sán máng, kiết lỵ, viêm phổi, động kinh. Suy dinh dưỡng phổ biến. Bệnh về mắt, liệt chi, bụng trướng do thiếu vitamin.
Điều trị: Bệnh do thần thánh trừng phạt, cần tẩy rửa tinh thần và thể xác (sám hối, trừ tà, thuốc xổ). Sử dụng 250 loại thực vật, 120 khoáng chất, cồn, mỡ, dầu, mật, sữa.
Tác giả và công thức: Phần lớn văn bản không có tác giả. Có một thẻ chữ hình nêm nhỏ chứa 10 bài thuốc của thầy thuốc Sumer (4.000 năm trước).
Kết hợp ma thuật và thực nghiệm: Thầy thuốc-giáo sĩ đọc thần chú tăng hiệu lực thuốc. Kiến thức chính xác về nghi thức ma thuật quan trọng hơn giải phẫu.
Ma quỷ gây bệnh: Mỗi ma gây một rối loạn cụ thể. Trừ tà bằng thuốc độc hại, chuyển ma quỷ sang vật tế khác. Đối thoại với “con sâu răng”.
Dược liệu Lưỡng Hà: Thành thạo kỹ thuật hóa học tinh chế cây, con, khoáng chất. Rượu vang có tác dụng sát trùng. Thiên anh hùng ca Gilgamesh kể về cây thuốc cứu mạng bị rắn ăn mất.
Bộ luật Hammurabi (1792-1750 TCN): Quy định hình sự và dân sự, bao gồm phí khám bệnh và hình phạt cho thầy thuốc, thú y sĩ, nữ hộ sinh.
- Hình phạt: Dựa trên nguyên tắc lex talionis (ăn miếng trả miếng), nặng nhẹ tùy giai cấp. Chặt tay nếu phẫu thuật thất bại gây chết lãnh chúa hoặc hỏng mắt.
- Thú y sĩ: Cũng có nhiều phẫu thuật, kể cả thiến gia súc.
- Nữ hộ sinh và vú em: Được nhắc đến trong luật, có quy định chặt chẽ về trách nhiệm.

Ai Cập

Nền văn minh Ai Cập: Hấp dẫn du khách Hy Lạp và La Mã. Phát triển chữ tượng hình và chữ viết thông thường. Phát hiện các hình khắc sớm hơn chữ hình nêm Sumer.
Ngôi mộ Pharaoh Tut-ankh-Amen: Chứa hàng trăm món đồ quý giá, xác ướp cho thấy vua có xương háng rộng, xương sống cong, đốt sống cổ dính (hội chứng Klippel-Feil).
Thầy thuốc Ai Cập: Được ca ngợi vì thông thái và kỹ năng. Ai Cập cũng là “nơi sản sinh ra các loại bệnh tật”.
Xác ướp Ai Cập: Cung cấp nhiều bằng chứng về bệnh tật (lao, xơ cứng động mạch, viêm khớp, sán máng, bụi phổi). Quan trọng cho đời sau, cần bảo tồn thi thể.
- Kỹ thuật ướp xác: Lấy hết tạng, làm khô xác (bằng natron), bọc xác. Phương pháp thay đổi theo thời gian và giá cả.
- Tài liệu Herodotus: Mô tả 3 phương pháp ướp xác tùy giá, nhưng có thể có sai lệch chi tiết.
- Ứng dụng kỳ dị thời Trung cổ: Nghiền xác ướp thành bột chữa vết thương và máu bầm. Thomas Browne phê phán.
- Nghiên cứu xác ướp hiện đại: Dùng X quang, CT, kính hiển vi điện tử, phân tích hóa học để thu thập thông tin về bệnh ký sinh trùng, chấn thương, bệnh chuyển hóa.
Sông Nile và bệnh tật: Ký sinh trùng (sán máng) trong các kênh đào. Gió sa mạc mang cát gây bụi phổi. Hạt cát trong thực phẩm gây mòn răng. Sâu răng hiếm. Vệ sinh cá nhân cao.
Thầy thuốc chuyên khoa: Herodotus ghi nhận thầy thuốc chuyên về mắt, đầu, răng, dạ dày. Quan chức Y là “Mục quan của Hậu môn” (người thụt tháo cho Pharaoh).
Imhotep: Thầy thuốc đầu tiên có tên họ, thần đồng, kiến trúc sư, hiền triết, thầy thuốc-phù thủy. Được tôn sùng như một vị thần y học.
Y học đền thờ: Người bệnh đến đền thờ Imhotep để được chữa bệnh qua “ngủ trong đền thờ” (incubation), gặp thần trong giấc mơ.
Ma thuật và y học: Thần chú và bùa ngải tăng hiệu lực trị liệu. Y học phân biệt tự nhiên và siêu nhiên, nhưng mong hiệu quả cộng lực.
Nguồn gốc từ “thầy thuốc”: Chữ tượng hình cho thấy nhiều nghĩa (người của thuốc và dao chích, người mở cơ thể, người chữa đau đớn, người đánh giá thuế).
Thăm khám bệnh nhân: Quan sát sắc diện, biểu hiện, phù, vận động, mùi cơ thể, hô hấp, mồ hôi. Bắt mạch, sờ bụng. Nghiệm pháp chức năng.
Trung tâm giáo dục Per ankh (Houses of Life): Nơi nghiên cứu, nhưng tài liệu trên giấy cói thất lạc.
Phụ nữ trong y học: Peseshet là “Nữ Giám đốc các thầy thuốc phụ nữ”. Nữ hoàng Mentuhetep, Hatsheput, Cleopatra giỏi y học. Trường y khoa ở Sais và Heliopolis dạy phụ khoa cho nữ.
Lý thuyết bệnh học Ai Cập: Con người sinh ra khỏe mạnh nhưng dễ mắc rối loạn do lên men thối trong ruột, xúc cảm mạnh. Bị đe dọa bởi gió độc, ma quỷ, thần thánh, giun sán.
Duy trì sức khỏe: Thường xuyên dùng thuốc gây ói và thuốc xổ để trục chất gây thối rữa ở ruột. Chú ý trực tràng.
Vệ sinh: Người Ai Cập giữ sạch sẽ cao hơn người Hy Lạp. Quy định khử trùng, giám sát thực phẩm, hạn chế chế độ ăn.
Tài liệu y học trên giấy cói: 8 bộ còn sót, được biên soạn từ 1900-1100 TCN. Ebers, Smith, Kahun là quan trọng nhất.
- Ebers: Khoảng 1500 TCN, bộ toàn thư đơn thuốc, thần chú, ghi chép y học. Hướng dẫn 3 loại thầy chữa bệnh: dùng thuốc, phẫu thuật, trừ tà.
- Phân loại bệnh: Bệnh chắc chắn chữa khỏi, có thể chữa nhưng không chắc, nan y không nên thử.
- Thành phần thuốc: Khó hiểu, lạ lẫm (lông vũ thần Thot, mắt của Trời) có thể là tên bí hiểm cho thảo dược thông thường.
- Dược điển Ebers: Khoảng 700 thuốc, 800 công thức. Liều lượng chính xác. Thuốc bôi, xoa, xông khói, hít, nuốt khói, thuốc đạn, thụt tháo.
- Thuốc làm phép: Đọc thần chú trước khi uống.
- Thuốc kỳ dị: Phân cá sấu, nước tiểu người, trứng đà điểu, vàng, bạc, đá quý. Thuốc mỡ ếch đốt.
- Bệnh về mắt: Phổ biến. Gan bò nướng chữa quáng gà. Mật ong, đất son, dịch mắt heo đổ vào tai chữa giảm thị lực.
- Phong thấp: Đau mạn tính. Điều trị xoa bóp với đất sét/bùn, thuốc mỡ thảo dược, mỡ động vật. Bệnh gút.
- Thẩm mỹ: Thuốc phục hồi tóc, làm rụng tóc kẻ ghét. Mỹ phẩm làm sạch, nước hoa có tác dụng se da, sát trùng.
- Thuốc nhai: Cọng cây cói, viên thuốc tròn (nhựa cây, bột muối nở, tinh dầu trầm) làm sạch hơi thở, ngừa bệnh răng.
- Kahun: Khoảng 1900 TCN. Bệnh phụ khoa và thú y. Phương pháp phát hiện thai kỳ, đoán giới tính, ngừa thụ thai (thuốc đạn phân cá sấu, chất xốp tẩm mật ong).
- Sản phụ khoa: Bà mụ đỡ đẻ. Xử lý sa tử cung, ung thư, huyết trắng. Tử cung di động, dùng chất xông khói để dụ về vị trí. Các chế phẩm làm ấm ngực, mát dạ con, điều hòa kinh nguyệt.
- Kiểm tra khả năng mắn đẻ: Quan sát phản ứng cơ thể sau khi ngồi trên chất kiểm tra (bột hạt chà là trộn bia). Dự đoán giới tính thai nhi qua nước tiểu và lúa mì/lúa mạch.
- Gạch sinh con: Phụ nữ ngồi trên gạch mang tính ma thuật, trang trí bằng dấu hiệu tôn giáo và hình ảnh thần bảo vệ.
- Nhi khoa: Có thuốc và bùa chú bảo vệ nhũ nhi. Bệnh bí hiểm (đái dầm, ho, mọc răng). Trẻ thường bú mẹ 3 năm.
Giải phẫu học và sinh lý học: Kiến thức sơ sài dù có kinh nghiệm ướp xác. Thợ ướp xác chỉ là thợ thủ công. Haruspicy (coi bói bằng cách xem cơ quan nội tạng động vật) có thể giúp hiểu giải phẫu.
Quan niệm về cơ thể: Các chất dịch chuyển dịch trong hệ thống ống dẫn như sông Nile. Tim là “trung tâm trí tuệ” và nơi tập trung mạch máu. Hậu môn liên quan đến chất thối rữa nguy hiểm.
Mỗi tháng 3 ngày thanh tẩy: Theo Herodotus, người Ai Cập dùng thuốc gây ói và rửa ruột để loại bỏ thối rữa trong ruột.
Smith: Khoảng 1862. Chuyên luận về 48 ca bệnh xếp từ đầu đến chân, từ nhẹ đến nặng. Bệnh chia làm 3 loại: chữa khỏi, có thể chữa, nan y. Điều trị gãy xương bằng nẹp xương bò, khâu vết thương.
Gây mê/gây tê: Có thể sử dụng thuốc phiện và cây kỳ nham, nhưng không có bằng chứng trực tiếp trong phẫu thuật. Cảnh cắt bao quy đầu với lời ghi “để làm cho dễ chịu” gây tranh cãi.
Chuyên khoa sâu: Y học Ai Cập chuyên khoa sâu do niềm tin mỗi bộ phận cơ thể có thần thánh chủ trì. Dược sĩ thờ nữ thần Isis. Imhotep là người bảo hộ.
Y học suy thoái: Dừng trệ kỹ thuật, thiên văn, khoa học. Tệ mê tín và ma thuật phát triển mạnh.

Các truyền thống y học của Ấn Độ và Trung Quốc

Y học, khoa học, triết học tại Ấn Độ và Trung Quốc phức tạp, phong phú, khác biệt so với truyền thống châu Âu.
Các truyền thống y học này vẫn còn hoạt động mạnh mẽ.

Ấn Độ

Nền văn minh sông Indus: Từ 2700-1500 TCN (Mohenjo-daro, Harappa). Giao lưu buôn bán mạnh mẽ với Ai Cập. Con đường tơ lụa và thương mại biển nối Ấn Độ với thế giới.
Kinh Vệ Đà: 4 văn bản thiêng liêng của Ấn Độ giáo. Chứa đựng sự khôn ngoan thần thánh, bổ sung bởi Phạm Thư và Áo-nghĩa thư. Nguồn gốc y học Ayurvedic.
Ảnh hưởng Alexander Đại đế: Xâm lược thung lũng sông Indus (thế kỷ 4-3 TCN), dẫn đến trao đổi văn hóa Hy Lạp-Ấn Độ.
Đế quốc Maurya: Chandragupta Maurya lập đế quốc. Cháu nội Asoka (272-232 TCN) thống nhất Ấn Độ, trở thành Phật tử, ban phát bảo vệ cho động vật và con người, xây bệnh viện miễn phí (ít bằng chứng cụ thể).
Đạo Phật: Ra đời thế kỷ 6 TCN, nhấn mạnh bác ái, an bình. Phát triển mạnh ở nhiều nơi nhưng tại Ấn Độ thì truyền thống Vệ Đà dần chiếm lại vị thế.
Lịch sử y học Ấn Độ: Tiền sử, Vệ Đà và Ayurvedic.
Ayurveda (Khoa học của sự sống): Theo thần thoại, Brahma là tác giả. Hiền giả Dhanvantari truyền dạy. Y học truyền thống rộng rãi tại Ấn Độ ngày nay.
Kinh Vệ Đà và y học: Chứa dẫn liệu y học, giải phẫu, vết thương, bệnh tật, thầy thuốc, ma quỷ, thuốc, bùa mê. Bệnh do tội lỗi/quỷ thần, chữa bằng thú nhận, thần chú, trừ tà. Thầy thuốc Vệ Đà bào chế thảo dược, bùa chú. Thầy mổ xẻ điều trị vết thương, gắn chân giả.
Khoan sọ ở Ấn Độ: Có thể đã thực hiện (bằng chứng từ xương sọ ở Harappa).
Vaidya (Thầy thuốc Ayurvedic): Bốn trụ cột: thầy thuốc, thuốc, phụ tá, bệnh nhân. Mục tiêu là bảo tồn sức khỏe hơn là trị bệnh. Gồm 8 mảng: nội khoa, bệnh đầu, phẫu thuật, độc chất học, bệnh do quỷ thần, nhi khoa, hồi xuân, thuốc kích dục.
Tam thần y: Caraka, Susruta, và Vagbhata.
- Caraka Samhita: Khoảng thế kỷ 1 TCN, mô tả trăm thuốc, xếp loại theo bệnh.
- Susruta Samhita: Khoảng 600 TCN, nhấn mạnh nghệ thuật mổ xẻ.
- Vagbhata: Tài liệu sau, đề cập Caraka, Susruta. Cũng có tài liệu về sản khoa, phụ khoa, nhi khoa, bắt mạch.
Đào tạo thầy thuốc Ayurvedic: Học trò sống và phục vụ thầy giáo, thuộc nằm lòng kinh điển, thực hành trên quả, thực vật, thịt trước khi trên bệnh nhân (rạch dưa chuột, lấy máu trên cọng hoa sen).
Yêu cầu của thầy thuốc giỏi: Kiến thức lý thuyết, lý luận khúc chiết, kinh nghiệm thực hành, kỹ năng. Cảm thông, không từ bỏ bệnh nhân, nhưng giữ khoảng cách với người sắp chết.
Sinh lý học Ayurvedic: Giải thích chức năng cơ thể theo ba chất dịch (dosas): vata (gió), pitta (mật), kapha (mật đen). Sức khỏe là cân bằng giữa các chất dịch. Bệnh là do mất thăng bằng hoặc lạm dụng cơ thể.
Chế độ ăn: Rất quan trọng, liên quan tôn giáo. Ăn thịt từng phổ biến, sau này cấm ăn thịt bò và ăn chay (do học thuyết luân hồi, bất bạo động). Có lúc kê canh thịt hổ/sư tử.
Chẩn đoán: Hơn 1.000 chứng bệnh. Sốt là “vua của mọi loại bệnh”. Nghiên cứu sắc diện, âm thanh, máu, thể dịch, chất thải. Sờ, nghe, thử thuốc, đánh giá mùi vị. Nếm chất thải (nước tiểu mật ong phát hiện đái tháo đường).
Bệnh do vi trùng: Ayurvedic có thể đã nghi ngờ nguyên nhân ký sinh trùng của bệnh phong, đậu mùa.
Nghệ thuật trị liệu: 5 cách: xoa bóp, xức dầu, yoga (an định tâm thần, hòa hợp thân-ý, tự chứng chơn ngã, kích thích năng lượng Kundalini), thanh tẩy bên trong/bên ngoài, giải phẫu.
Dược vật học Ayurvedic: Khoảng 1.000 thảo mộc, khoáng chất, đá quý, kim loại, sản phẩm động vật (mật, sữa, da rắn, phân). Senna (muồng trâu) làm thuốc nhuận trường, guggul (Commiphora mukul) điều chỉnh cholesterol.

Phẫu thuật, Cơ thể học và Mổ xẻ (Ấn Độ)

Phẫu thuật Ấn Độ cổ đại: Rất ấn tượng, thực hiện mổ bắt con, mổ sỏi bàng quang, đánh mộng đục thủy tinh thể, cắt a-mi-đan, cắt chân tay, giải phẫu tạo hình.
Mổ xác: Không được phép đối với giai cấp trên. Susruta dạy nghiên cứu cơ thể bằng quan sát trực tiếp. Mô tả phương pháp mổ xác ngâm trong ao vắng để phân hủy dần.
Marma (điểm cốt tử): 107 điểm hội tụ tĩnh mạch, động mạch, dây chằng, khớp, cơ. Tổn thương có thể gây tử vong/tàn phế. Phẫu thuật phải tránh các marma.
Trích máu và đốt cầm máu: Phương pháp thường xuyên. Đốt cầm máu được ưa chuộng hơn hóa chất. Trích huyết thận trọng vì máu là nguồn sức mạnh.
Đỉa hút máu: Khuyến cáo là hình thức trích huyết phù hợp nhất, nghĩ rằng chúng hút máu xấu.
Kỹ thuật phẫu thuật: Cắt bỏ, rạch, may lại, chọc lỗ, bứng khối đặc, tháo dịch. Dụng cụ hình dạng động vật (forceps miệng sư tử).
Sản khoa: Bà đỡ lo. Ca khó cần phẫu thuật viên (xoay, nắm, cắt bỏ, hủy bào thai, mổ bắt con). Thai phụ hung bạo -> trẻ động kinh. Quên thỏa mãn thai phụ -> trẻ câm, què.
Giảm đau và nhiễm trùng: Xông khói phòng mổ. Rượu vang trước phẫu thuật. Dây garo, đốt cây gai dầu. Khó tìm được tác nhân gây mê/gây tê mạnh và đáng tin.
Dầu đắp vết thương: Rượu vang, trứng, mật, bia. Thuốc mỡ chó con (nấu chó con trong dầu hoa huệ tây).
Giải phẫu tạo hình: Nổi bật nhất là tái tạo mũi, môi, tai. Dùng kỹ thuật “miếng vá da nhạy cảm” (miếng vá có cuống từ má hoặc trán).
Kiểm định y học phương Tây: BS Robert Henry Elliot nghiên cứu phẫu thuật đục thủy tinh thể của người Ấn, thấy nhiều biến chứng. Thầy thuốc cổ truyền thường báo bệnh nhân phẫu thuật không cần thiết.
Y học Ấn Độ ngày nay: Hệ thống chăm sóc sức khỏe ban đầu thiếu thốn. Dân chúng dựa vào thầy lang cổ truyền. Điều trị bệnh tâm thần tại “ngôi đền chữa bệnh”.
Ayurvedic toàn cầu: Các quan niệm Ayurvedic được áp dụng trong spa, nghỉ dưỡng. Nghiên cứu thảo dược truyền thống để tìm thuốc mới. Hơn 6.000 nhà thuốc và 100 trường dạy Ayurveda ở Ấn Độ.

Trung Quốc

Lịch sử y học Trung Quốc: Bị phương Tây bỏ quên. Joseph Needham, Nathan Sivin, Paul Unschuld đã định nghĩa lại vị trí. Khác biệt cơ bản giữa tư tưởng Trung Quốc (đồng thuận) và Hy Lạp (cạnh tranh).
Y học cổ truyền Trung Quốc (TCM): Vẫn hoạt động mạnh mẽ, là một sự nghiệp khoa học sinh động. Phương thuốc và kỹ thuật chữa bệnh (châm cứu, day huyệt, cứu thuật) có vị trí trong y học thay thế ở phương Tây.
Ổn định văn hóa: Nhờ sự sùng kính quá khứ và hệ thống chữ viết 6.000 năm.
Phát hiện khảo cổ: Từ 1970, nhiều ngôi mộ cổ cung cấp thủ bản, xác ướp, chiến binh đất nung, làm thay đổi cái nhìn về lịch sử Trung Quốc.
Nhà Tần (221-206 TCN): Tần Thủy Hoàng ra lệnh phá hủy bản thảo lịch sử, chỉ giữ lại y học, thuốc, bói toán, nông nghiệp, lâm nghiệp.
Quan niệm y học cổ điển Trung Quốc: Tính thống nhất của vạn vật, cặp đôi âm dương, lý thuyết ngũ hành, vạn vật tương ứng.
Giáp cốt văn (oracle bones): Từ đời nhà Thương (thế kỷ 15 TCN). Dùng trong bói toán để hỏi vong linh tổ tiên về chiến trận, mùa màng, bệnh tật. Giáp cốt là “long cốt” trong các tiệm thuốc Bắc.

Tam Hoàng: Phục Hy, Thần Nông và Hoàng Đế

Phục Hy (khoảng 2000 TCN): Khai sáng chữ viết, họa, nhạc, bát quái hà đồ, âm-dương. Tác giả Kinh Dịch.
Thần Nông: Phát minh canh tác, chăn nuôi. Khảo sát ngàn loại cây cỏ để biết dược tính/độc tính. Chết khi thử thuốc độc. Soạn chuyên luận thảo dược đầu tiên.
Hoàng Đế: Mang lại bánh xe, nam châm, thiên văn, lịch, bắt mạch. Tác giả Hoàng đế Nội Kinh, tài liệu định hình tư tưởng y học Trung Quốc 2.500 năm.
- Nội Kinh: Dưới dạng đối thoại giữa Hoàng đế và Kỳ Bá. Hệ thống triết học dựa trên cân bằng âm dương, ngũ hành, vạn vật tương ứng.
- Âm-Dương: Cặp đối nghịch (nữ tính/tối/lạnh/nhẹ/đất/đêm/trống rỗng và nam tính/sáng/ấm/chắc chắn/bầu trời/ngày/đầy đủ). Là “quan niệm tương quan”. Nền tảng của mọi sự chuyển đổi, sống chết.
- Ngũ Hành: Kim, mộc, thủy, hỏa, thổ. Liên kết tương sinh-tương khắc. Không giống 4 yếu tố Hy Lạp cổ đại. Hàm ý sự trôi qua, quá độ.

Các quan niệm cổ điển của người Trung Quốc về Cơ thể học

Giải phẫu học Trung Quốc: Liên quan đến chức năng hơn là cấu trúc. Cơ thể là tương tác năng động của các hệ thống chức năng.
- “Gan”: Khu vực chức năng tương ứng với tính của gỗ, mùa xuân, buổi sáng, sự trở mình, nảy mầm.
- Kinh tam tiêu (triple-warmer): Có chức năng nhưng không có vị trí cụ thể.
- Sinh môn (life gate), Chân hỏa (potential fire): Các thực thể gây thắc mắc, có thể liên quan nội tiết học hiện đại.
5 tạng đặc (tạng âm): Tim, lách, phổi, gan, thận. Chức năng tích trữ.
5 tạng rỗng (tạng dương): Túi mật, bàng quang, dạ dày, ruột già, ruột non. Chức năng thải tiết.
Kinh lạc: Nối các tạng, phân phối khí. Tương tự hệ thống kênh dẫn nước.
Tuần hoàn máu: Các học giả Trung Quốc công nhận sự liên hệ giữa tim và tuần hoàn máu trước William Harvey (thế kỷ 17). Máu là thành phần chủ đạo nuôi sống cơ thể. Không dùng trích huyết.
Nguyên nhân bệnh tật: Mất thăng bằng âm dương, rối loạn ngũ hành, suy giảm chức năng cơ quan. Gió (“khí độc”) gây bệnh.
Điều trị: Phục hồi trạng thái hài hòa. 5 phương pháp: chữa tinh thần (sống hài hòa), điều hòa chế độ ăn, châm cứu, thuốc, điều trị bệnh của ruột/tạng/máu/hơi thở. Chú ý địa lý, khí hậu, phong tục.
Tiên lượng: Thời Hoàng kim, con người sống điều độ, hài hòa nên thọ trên trăm tuổi. Sau đó, yếu đuối, đoản mệnh.
Chẩn đoán qua bắt mạch: Rất rắc rối. 50 loại mạch, hơn 200 biến thể. Mạch yếu, mạnh, thô, nhẵn… Mạch báo hiệu bệnh mới phát, xử lý diễn biến trị liệu.
Chẩn đoán khác: Quan sát âm thanh, đổi màu bộ phận cơ thể (nhìn lưỡi 30 ánh màu). Nhận biết bệnh nhân khó tính (bướng bỉnh, bủn xỉn, tham ăn) hoặc tin thầy pháp/lang băm.

Tri giả, lương y, và lang băm (Trung Quốc)

Bậc đại trí thời cổ đại: Dạy khi chưa bị bệnh. Thầy thuốc cao tay hướng dẫn người khỏe mạnh. Thầy thuốc kém mới trị người bệnh.
Ngự y: Nhà Chu có kỳ thi tuyển, lương bổng dựa trên số ca chữa thành công. Thái y viện có thầy thuốc thực phẩm, bệnh đơn giản, vết loét (phẫu thuật), súc vật.
Học vấn ngự y: Y sư hạng nhất giảng tài liệu cổ điển, tiếp cận 12.000 tài liệu y học.
Y học công chúng: Thầy thuốc xoàng hành nghề, bán thuốc dạo. Hệ thống hỗ trợ công cộng dàn trải nhưng không đủ đáp ứng nhu cầu.
Bệnh do quỷ thần: Người bệnh tìm thầy pháp, bói toán, đền miếu. Biện pháp bảo vệ: bùa chú, cầu nguyện, trừ tà, thần chú. Phù chú như sắc chỉ của triều đình. Thuốc độc hại trục ma quỷ.
Sâu ma cổ (ku): Gây bệnh do ma quỷ. Trị bằng cầu nguyện, bùa ngải, thuốc, con rết.
Tách biệt nghề y và ma thuật: Thầy thuốc được đào tạo cố tách y học ra khỏi ma thuật, nhưng đôi khi vẫn kết hợp.
Ghi chép bệnh án: Cho thấy tương tác thực sự giữa thầy thuốc và bệnh nhân. Thầy thuốc dùng 4 phương pháp khám: nhìn, nghe, ngửi, hỏi bệnh, sờ (bắt mạch).
Quy tắc nghề nghiệp: Thầy thuốc có thể từ chối chữa bệnh nhân nan y hoặc sắp chết. Phản ánh sự cạnh tranh khốc liệt giữa các thầy thuốc.
Y học dành cho phụ nữ: Tài liệu cổ điển tập trung vào nam giới. Y học phụ nữ đề cập mắn con, bệnh phụ nữ, thuốc phù hợp. Nam thầy thuốc không được khám nữ trực tiếp (triều Minh).

Châm và Cứu

Độc đáo của y học Trung Quốc: Châm thuật và cứu thuật. Phục hồi khai thông âm dương.
Châm thuật: Dùng kim đâm vào điểm nhất định trên cơ thể. Ít nhất 2.500 năm.
Cứu thuật: Đốt bùi nhùi từ lá ngải cứu áp lên da. Có lẽ cổ xưa hơn châm thuật. Có thể gây bỏng và sẹo nhưng “không khó chịu”.
Nguồn gốc: Nữ thần Tử Bạch trao bí mật cứu thuật cho Hoàng đế. Hoàng đế chế ra 9 loại kim châm.
Hệ thống kinh lạc: 365 điểm châm (Hoàng đế chỉ nhắc 160). 12 kinh lạc chính gắn với tạng đặc/rỗng. Huyệt đạo có thể gây cảm giác nóng, tê lan khắp cơ thể.
Tranh luận về kinh lạc: Phương Tây tranh luận liệu kinh lạc có thật. Trong TCM, kinh lạc là nguyên tắc cơ bản. Có thể là phương tiện giúp ghi nhớ.
Đào tạo châm cứu: Học từ cẩm nang, thực tập trên mô hình đồng/gỗ, sau đó trên bệnh nhân. Nguy hiểm nhất là châm vào “tử huyệt”.
Chỉ định: Châm thuật cho dương vượng. Cứu thuật cho âm vượng. Thường cho bệnh mạn tính (lao, viêm phế quản, yếu toàn thân), đau răng, nhức đầu, thống phong, tiêu chảy, rối loạn tâm lý.
Cứu thuật hiện đại: Tại Trung Quốc, thử trị cúm, viêm phế quản mạn, nhiễm trùng hô hấp.
Vị trí pháp lý ở phương Tây: Châm sư chuyên nghiệp ở nhiều nước. Ở Mỹ, AMA coi châm thuật là kỹ thuật dân gian. Năm 1975, Nevada là bang đầu tiên cấp bằng châm cứu.

Tri thức về Thuốc và Tiết thực (Trung Quốc)

Chế độ ăn cân bằng: Với ngũ hành tương ứng, tăng cường sức khỏe, tuổi thọ.
Thực phẩm: Cây cỏ, động vật. Có thể nguy hiểm trong thai kỳ (ăn thịt thỏ -> trẻ câm, thiếu môi trên; ăn thịt la -> sinh khó). Không ăn thực phẩm hỏng.
Trà: Từ 6.000 năm. Chứa dưỡng chất, alkaloid (caffeine). Uống trà với nước sôi già giúp vệ sinh.
Giới hạn giữa thực phẩm và thuốc: Không rõ ràng như Tây y. Y học hiện đại quan tâm vai trò chế độ ăn.
Tài liệu Hồ Tôn Huy (1330): Giải thích quan niệm về tầm quan trọng chế độ ăn của Trung Quốc và Mông Cổ. Canh thịt gấu quay, tim cừu luộc tăng khí. Thực phẩm tăng tuổi thọ, tương kị.
Thuốc: Nếu chế độ ăn chưa đủ, dùng phương thang. Không dùng bừa bãi. Khoảng 5.000 cây cỏ bản địa làm thảo dược.
Bản Thảo Cương Mục: Của Lý Thời Trân (1518-1593). Bách khoa về y học, dược học, thực vật học, động vật học. Khoảng 2.000 tên thuốc, 8.000 đơn thuốc, hơn 1.000 minh họa.
Thuốc thảo dược truyền thống: Đang được sàng lọc và thử nghiệm lâm sàng (điều trị ung thư phổi).
Các loại thuốc: Cây cỏ, động vật, khoáng vật tương ứng thiên, địa, nhân. Gan hổ tăng can đảm, thịt rắn tăng dẻo dai. Bột cá ngựa, rong biển chữa bướu cổ, mệt mỏi. Ma Hoàng chữa phổi, hen suyễn.
Nhân sâm: Thuốc bổ, trẻ hóa, kích dục. Các nhà nghiên cứu hiện đại gọi là thuốc tăng khả năng thích ứng chống stress. Lý Thời Trân mô tả thử nghiệm trên người chạy bộ.
Truyền thuyết nhân sâm: Thu hái, chế biến bằng dao gỗ. Sâm hoang dại phát sáng, giả chim/em bé. Hoàng đế độc quyền khai thác.
Chỉ định nhân sâm: Bổ ngũ tạng, thông tim, giảm sợ hãi, trừ khí độc, bồi bổ, kéo dài cuộc sống. Trị mỏi mệt, thiếu máu, mất ngủ, đau khớp, rối loạn thần kinh, phổi, dạ dày, bất lực, ho lao.
Thuốc kỳ cục: Kỳ nhông, da lừa, nước tiểu, bộ phận/sản phẩm người (xương người trị giang mai, tro xương nhũ nhi).
Chủng ngừa đậu mùa: Lấy vảy mủ ca bệnh nhẹ, tán bột thổi vào mũi.
Giả kim thuật Trung Quốc: Tìm thuốc trường sanh, chữa bệnh, bất tử. Cát Hồng dạy linh đan bảo vệ khỏi ma quỷ, thú hoang, bệnh tiêu hóa.

Phẫu thuật (Trung Quốc)

Phẫu thuật: Thường nằm ngoài phạm vi y học hàn lâm. Thiếu mổ xác ức chế phát triển phẫu thuật.
Pháp y: Đạt trình độ cao (Tẩy Oan Tập Lục - 1247).
Biện giải: Y học dự phòng và trị liệu hiệu quả nên không cần phẫu thuật.
Hoa Đà (145-208): Phẫu thuật gia nổi tiếng nhất. Tìm thuốc gây mê/tê, thủy liệu pháp, thể dục y học. Châm cứu chữa nhức nửa đầu. Từng chữa u bướu có chim Hoàng yến bay ra. Đề nghị khoan sọ cho Tào Tháo, bị xử trảm. Bí quyết của ông (thuốc xoa chống nhiễm trùng, gây mê/tê) thất lạc.
Thiến: Kỹ thuật duy nhất của Hoa Đà được lưu truyền và áp dụng rộng rãi (cho hoạn quan).

Khối các nước thuộc Văn minh Hoa Hạ

Ảnh hưởng y học Trung Quốc: Triều Tiên, Nhật Bản. Tan Gun (quốc tổ Triều Tiên) sáng tạo cứu và thạch châm.
Y học Triều Tiên: Chịu ảnh hưởng TCM, dùng thuật ngữ Trung Quốc. Đồng thời bổ sung kiến thức từ người Ấn. Có các bộ sách y học độc lập (Hương Dược Cứu Cấp Phương, Hương Dược Tập Thành Phương, Đông Y Bảo Giám).
Y học cấp cứu dân gian Triều Tiên: Ngộ độc thực phẩm, côn trùng/động vật cắn, đột quỵ, ác mộng, ngạt nước, té ngã, nghiện rượu, động kinh. Trị sốt rét bằng thuốc địa phương.
Lây lan bệnh dịch: Thương mại trực tiếp/gián tiếp với Ấn Độ, La Mã, Ả Rập làm lây lan đậu mùa và bệnh khác. Đậu mùa từ Trung Á vào Trung Quốc (thời Hán), rồi sang Triều Tiên (cuối thế kỷ 6), sang Nhật Bản.
Thuyết Trịnh Hòa (Gavin Menzies): Thám hiểm nhà Minh phát hiện châu Mỹ năm 1421. Thủy thủ Trịnh Hòa ở lại châu Mỹ, sinh con với người bản địa.

Thực hành y học tại Trung Quốc ngày nay

Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (1949): Chủ tịch Mao Trạch Đông tuyên bố y học cổ truyền Trung Quốc là “kho báu lớn”. Kêu gọi dùng cả Tây y và Đông y để phục vụ dân chúng thiếu y tế.
Kết hợp quá khứ và hiện tại: Thử nghiệm độc đáo. Giải quyết bệnh mạn tính, bệnh thông thường, y tế công cộng, thanh toán bệnh lưu hành.
Khẩu hiệu: “Tận diệt 4 loại ôn dịch” (chuột, ruồi, muỗi, chim sẻ).
Hệ thống y tế mẫu mực (1980): Chỉ số sức khỏe ở Thượng Hải tương đương New York.
Thầy thuốc chân đất: Lực lượng phụ tá không chính quy, dùng thuốc cây cỏ, châm cứu, phép cứu. Học thêm vi sinh, dược học. Y học cổ truyền là môn học trong trường Tây y.
Gây tê châm cứu: Cổ xuý như một bước nhảy vọt. Khoảng 60% ca phẫu thuật dùng gây mê châm cứu (1960).
Nền tảng lý thuyết: Bị bỏ quên. Khi tách khỏi lý thuyết, y học Trung Quốc chỉ là mớ hổ lốn phương thang kinh nghiệm.
Thích nghi và tổng hợp: Triết học và y học Trung Quốc luôn chứng tỏ khả năng thích nghi. Có lẽ sẽ tổng hợp tư tưởng Hoàng đế và Mao Chủ tịch.

Nền y học Hy Lạp-La Mã

Nền văn minh Hy Lạp: Xuất hiện bất thần. Nền tảng triết học, khoa học, y học phương Tây. Gồm thời kỳ Mycenaean (1500-1100 TCN) và thời kỳ đen tối (1100-800 TCN).
Huyền thoại và thần thoại: Iliad, Odyssey của Homer chứa đựng quan niệm cổ xưa về bệnh dịch, chức năng cơ thể, vết thương, vai trò thầy thuốc.
Thần Apollo: Vị thần chữa bệnh quyền năng nhất, cũng là thần tiên tri. Có khả năng gây/chữa bệnh dịch. Lời sấm truyền ở Delphi.
Y học Homer: Thầy thuốc khéo tay được trọng. Điều trị không mang tính ma thuật, nhưng khi thất bại thì cầu nguyện/bùa chú. Rửa vết thương bằng nước ấm, thuốc làm bớt đau, rượu, kể chuyện/hát.
Thần Asclepius: Con thần Apollo, “thầy thuốc không chỗ nào chê được”. Chiron dạy bí mật thuốc. Con trai Asclepius là Machaon (chữa vết thương) và Podalirius (hiểu bệnh bí hiểm).
Y học Melampus: Kết hợp thanh lọc, “tâm lý trị liệu”, thuốc xổ mạnh để chữa rối loạn.
Orpheus: Con Calliope. Tài chữa bệnh, âm nhạc siêu phàm. Xuống cõi U minh cứu vợ. Chết bị xé thành nhiều mảnh.

Triết học và Y học (Hy Lạp)

Tính độc đáo của y học Hy Lạp: Hình thành hệ thống lý thuyết y học gắn kết với triết học tự nhiên, cho phép tự do chất vấn (khoa học).
Khác biệt Hy Lạp - Trung Quốc: Hy Lạp cạnh tranh tri thức và chính trị. Trung Quốc tìm sự đồng thuận.
Thành bang: Đơn vị tổ chức. Khuyến khích buôn bán, chiếm đất, kỹ nghệ.
Triết gia tự nhiên: Thế kỷ 6 TCN, giải thích vũ trụ qua kinh nghiệm hàng ngày, quy trình thủ công, không qua can thiệp thần thánh.
Pythagoras (khoảng 530 TCN): Yếu tố đối nghịch (“chẵn” và “lẻ”). Sức khỏe là sự hài hòa, cân bằng các cặp tính chất (nóng/lạnh, ướt/khô).
Alcmaeon xứ Croton (khoảng 500 TCN): Cũng tin cặp đối nghịch. Sức khỏe là pha trộn hài hòa. Bệnh khi một bên tăng vượt. Mổ xác động vật để hiểu con người.
Empedocles (khoảng 500-430 TCN): Pha trộn triết học và thần bí. Tự khoe chữa bệnh, cải tử hoàn đồng. Lý thuyết 4 yếu tố (không khí, đất, nước, lửa) là chủ đề chính trong lịch sử y học.

Hippocrates và truyền thống Hippocrates

Hippocrates (khoảng 460-360 TCN): “Cha đẻ của ngành y”. Y học là nghệ thuật, khoa học, nghề nghiệp. Không rõ nhiều về đời ông, có thể không phải tác giả của tất cả tác phẩm mang tên mình.
Hình ảnh Hippocrates hiện đại: Mẫu mực thầy thuốc lý tưởng, triết lý toàn diện nhân văn.
Lời thề Hippocrates: Có thể soạn thảo nhiều năm sau khi ông mất. Ban đầu là giao ước riêng tư giữa thầy thuốc trẻ và sư phụ.
Y học Hippocrates:
- Nhấn mạnh bệnh nhân thay vì chứng bệnh, quan sát hơn lý thuyết, tôn trọng sự kiện, kinh nghiệm.
- “Chờ cho liệu pháp đạt kết quả”. “Ít nhất cũng không làm hại người bệnh”.
“Bàn về nền y học cổ đại”: Luận điểm chính là tự nhiên có vai trò chữa bệnh rất mạnh. Mục đích thầy thuốc là mang lại hài hòa với tác dụng chữa trị tự nhiên.
Gạt bỏ mê tín: Y học trường phái Hippocrates gạt bỏ mê tín, bói toán, ma thuật. Bệnh là tiến trình tự nhiên, không do ma ám/thần thánh quở phạt.
Dinh dưỡng: Nền tảng của nghệ thuật chữa bệnh. Đầu bếp đầu tiên là thầy thuốc đầu tiên. Chế độ ăn và khẩu phần phù hợp khi bệnh/khỏe.
Tương tác y học và triết học: Tương tác có lợi. Hippocrates không muốn bị trói buộc bởi giáo điều y học hoặc hệ thống trị liệu cứng nhắc.
Tiêu chuẩn nghề nghiệp: Thầy thuốc phải chứng tỏ y học là nghệ thuật và khoa học. Tránh cạnh tranh với lang băm và pháp sư.
Lời thề Hippocrates (gốc): Cấm đặt “vòng tránh thai chết người”, có thể là giáo huấn của phái Pythagoras. Thời cổ đại chấp nhận phá thai, giết trẻ em.
Bệnh phụ nữ: Hippocrates thừa nhận phụ nữ không muốn trao đổi vấn đề riêng tư với thầy thuốc nam nên bệnh đơn giản thành không chữa được.
Chăm sóc người giàu và nghèo: Người giàu: mục tiêu thẩm mỹ, chế độ phức tạp. Người nghèo: chăm sóc y tế trung gian, thuốc tác dụng nhanh.
Tiền công: Thầy thuốc được nhận tiền công, nhưng cân nhắc tình trạng bệnh nhân. Không nhắc tiền công khi bệnh cấp tính. “Không có thù lao thì không có thầy giỏi được”.
Giới hạn của nghệ thuật y học: Không chữa trị ca bệnh chắc chắn tử vong để tránh bị quở trách.
Tiên lượng: Quan trọng hơn chẩn đoán. Gây ấn tượng cho bệnh nhân và gia đình. Dự đoán cơn trở bệnh và tử vong.
Dấu hiệu chẩn đoán: Hippocrates tìm kiểu thức dấu hiệu/triệu chứng. Thầy thuốc giỏi phát hiện dấu hiệu ẩn khuất. Cho thuốc xổ, gây ói để cân bằng dịch thể.
Bản chất của bệnh và học thuyết 4 thứ dịch thể: Bệnh là sự xáo trộn toàn bộ người bệnh do mất cân bằng 4 yếu tố (máu, dịch, mật đen, mật vàng) và 4 tính chất (nóng, lạnh, khô, ướt).
Tính khí: Liên quan đến sự vượt trội của một trong 4 dịch thể (sôi nổi, lạnh lùng, cáu gắt, sầu muộn).
Kiểm chứng 4 dịch thể: Qua ngũ quan (mũi, lưỡi), phân tích chất bài tiết, chất tiết, xú khí. Quan sát máu đông giúp phát hiện “tách rời” 4 yếu tố.
Quá trình lành bệnh tự nhiên: Cơ thể chống trả bệnh tật bằng cách tăng vượt chức năng sinh lý. Phục hồi cân bằng dịch thể qua thải loại chất không lành.
Bệnh bị quỷ thần ám (động kinh): Hippocrates cho rằng không có gì thần thánh, có nguồn gốc tự nhiên. Não là trung tâm ý thức, tổn thương não gây bệnh nguy hiểm.
Giấc mộng: Liên kết giấc mơ với tình trạng sinh lý. Giấc mơ cho biết trạng thái bệnh tật dưới hình thức tượng trưng và cách điều trị.
Điều trị bệnh động kinh: Các liều thuốc từ ma thuật đến trích huyết, đốt mô. Vấn đề định nghĩa động kinh rối rắm. Nguyên nhân mù mờ.
Chế độ trị liệu: Hỗ trợ quá trình lành bệnh tự nhiên (trích huyết, xổ ruột, điều chỉnh chế độ ăn). Có khi gần như bỏ đói bệnh nhân.
Thuốc men: Đơn giản và nhẹ nhàng. Nhiều loại thuốc bôi, xoa, vòng nâng, thuốc viên. Thành phần thảo dược địa phương hoặc nhập khẩu. Một số thuốc kỳ dị (con bửa củi chữa phù thũng).
Phương pháp mạnh hơn: Giác hút, rạch da, cắt mạch, đốt mô, phẫu thuật. “Cái gì thuốc không chữa được, dao sẽ làm được; cái gì dao không làm được, nhờ đến đốt mô”.
Phẫu thuật Hy Lạp: Điều trị vết thương, gãy xương, trật khớp. Kinh nghiệm và kỹ năng quan trọng vì không mổ xác hệ thống.
Vết thương và vết loét: Rửa, băng bó bằng thảo dược, rượu vang. Dùng kim loại (đồng, chì) làm se da. Khâu vết thương, khoan sọ, làm xẹp phổi nhân tạo (khi hoại thư thì không can thiệp).
Dịch hạch Athens (430 TCN): Thảm họa. Thầy thuốc bất lực. Lời cảnh báo của Hippocrates: “chạy cho nhanh, chạy cho xa, và quay lại muộn”. Triệu chứng: nhức đầu, hắt hơi, ho, ói, co giật. Tử vong 7-9 ngày.
Bệnh dịch hạch và xã hội: Người bị bệnh trầm uất. Dân chúng buông tay đạo lý. Tỷ lệ tử vong cao.
Sốt rét: Bệnh lưu hành, dai dẳng. Liên hệ giữa đầm lầy và sốt rét. Gây suy yếu, dễ mắc bệnh khác. “Kẻ sát nhân lớn nhất trong lịch sử nhân loại”.

Việc thờ phụng Asclepius, vị thần Y học

Asclepius: Vị thần y học, được nâng lên vị thần thánh thời Hippocrates.
Đền thờ Asclepius: Xây dựng ở Cos, Cnidus, Epidaurus. Có nguồn nước tinh khiết, cảnh quan tráng lệ. Nơi hành hương tìm phép chữa bệnh thần kỳ.
Thông tin về y học đền thờ: Từ khảo cổ, phiến đá thờ phượng, mô hình cơ quan được chữa lành. Có kẻ hoài nghi châm biếm lời chứng.
Hygeia: Nữ thần nguyên bản Hy Lạp chăm lo sức khỏe. Dạy cách đạt sức khỏe bằng lối sống đúng đắn. Sau này vai trò bị hạ thấp.
Chó và rắn thiêng: Asclepius nhận cỏ quý từ rắn thiêng. Huy hiệu ngành y (Caduceus) hình hai con rắn quấn quanh gậy.
Thành công của đền thờ: Do chọn lựa bệnh nhân, các trường hợp bệnh lui tạm thời hoặc tự hồi phục. “Ấp mộng” (incubation) là ngủ trong đền thờ để gặp thần trong mơ.
Sản phụ khoa: Asclepius chấp nhận ca khó, vô sinh. Câu chuyện Ithmonice xin con gái và sinh con sau 3 năm mang thai.
Bệnh nhân được chữa khỏi: Nhức đầu, liệt tay chân, yếu mệt, mù mắt. Có người được thần mổ bụng lấy giun sán. Thậm chí chữa hói đầu.

Khoa học và Y học thành Alexandria

Alexandria: Biểu tượng giàu có và ổn định. Kết hợp truyền thống Ai Cập và Hy Lạp. Bảo tàng và thư viện chứa 700.000 cuộn sách.
Thư viện Alexandria: Thu thập, tịch thu, chép lại, hiệu chỉnh bản thảo y học Hippocrates. Galen cảnh báo có tác phẩm giả tạo.
Nghiên cứu y học: Tập trung vào y học và kỹ thuật thực tiễn. Giám sát xử lý môi trường, đào tạo bác sĩ quân y.
Mổ xác người: Được chấp nhận và khuyến khích (thời Herophilus và Erasistratus). Có lẽ do truyền thống ướp xác Ai Cập.
Hai chủ đề chính y học phương Tây: Giải phẫu hệ thống (cấu trúc và chức năng) và kiến thức tự nó có giá trị.
Herophilus (330-260 TCN), Erasistratus (310-250 TCN): Nhà giải phẫu học nổi tiếng. Tiến hành nghiên cứu trên cơ thể người, có thể cả trên người sống (tù nhân).
Tranh cãi mổ người sống: Nhiều nhà thần học Cơ Đốc tố cáo. Celsus kết tội Herophilus và Erasistratus mổ sống tù nhân.
Mổ xác chấm dứt: Cuối thế kỷ 2 TCN. Sau đó dùng bộ xương người, mổ xác động vật.
Nghiên cứu Herophilus:
- Hệ tuần hoàn: Phân biệt động mạch (thành đập mạnh) và tĩnh mạch (thành yếu). Cả hai mang máu. Đo nhịp mạch bằng đồng hồ nước.
- Lý thuyết: Các lý thuyết sinh lý, bệnh lý đều giả thuyết. Thiên về 4 tính năng hướng dẫn cuộc sống (nuôi dưỡng ở gan, làm ấm ở tim, cảm giác ở thần kinh, lý luận ở não).
- Thực hành: Can thiệp tích cực. Dinh dưỡng, nội khoa, phẫu thuật, sản khoa.
- Tác phẩm: Hơn 50 quyển (Giải phẫu học, Đôi mắt).
- Não là trung tâm thần kinh: Bác bỏ Aristotle, tim là trung tâm. Mô tả hệ tiêu hóa. “Người thầy thuốc giỏi nhất là người có thể phân biệt điều có thể với điều không thể”.
Agnodice: Nữ thầy thuốc cải trang đàn ông để học y. Bị phát hiện, được bệnh nhân bảo vệ.
Erasistratus: Bị Galen công kích. Chết do ung thư.
- Nghiên cứu giải phẫu học và sinh lý học. Quan tâm nguyên nhân xa và che khuất của bệnh.
- Bệnh lý học về chất rắn: Thay thế thuyết dịch thể. Bệnh là do ứ trệ máu từ thực phẩm chưa tiêu hóa, máu tràn từ tĩnh mạch sang động mạch, tắc nghẽn dòng khí/sinh khí. Mục tiêu trị liệu là giảm dư thừa máu (không cung cấp thực phẩm, buộc chặt chi).
- Sinh khí (vital pneuma): Hai loại: sinh khí (động mạch) và sinh dịch (animal spirits, từ não, qua thần kinh, làm cơ vận động).
- Thí nghiệm định lượng: Đặt chim vào bình, đo trọng lượng, phân thải. Kết luận có chất không thấy được thoát ra.
- Chẩn đoán bệnh thất tình: Quan sát phản ứng sinh lý (nói lắp, đỏ mặt, hồi hộp) khi có người đến thăm.
Suy tàn Alexandria: Do chính trị hỗn loạn. Các nhà khoa học công kích nhau. Cuối cùng bị truy bức, tài trợ bị cắt.

Y học trong Thế giới La Mã

Đế quốc La Mã: Kết hợp văn hóa Hy Lạp và La Mã. Thực tế, không trừu tượng. Giỏi chiến tranh, cai trị, kiến trúc, vệ sinh công cộng (cầu máng, nhà tắm, nhà xí).
Thần thánh: Người La Mã gom góp các vị thần cho mọi cơ quan. Đưa thần Asclepius từ Hy Lạp về để dập dịch hạch (năm 293 TCN).
Nghi ngờ thầy thuốc: Ban đầu nghi ngờ thầy thuốc chuyên nghiệp. Cato tố cáo thầy thuốc Hy Lạp đầu độc khách hàng.
Y học dân gian: Trưởng gia đình coi sóc y tế. Thực hành y học là việc hèn mọn. Kết hợp ma thuật, y học dân gian (dùng bắp cải, sống lâu 84 tuổi).
Vệ sinh môi trường: Marcus Terentius Varro cho rằng đầm lầy chứa sinh vật cực nhỏ gây bệnh.
Thầy thuốc Hy Lạp ở Rome: Asclepiades từ Athens đến Rome làm thầy dạy tu từ, sau thành thầy thuốc. Điều trị “nhanh chóng, an toàn và êm ái”. Chế độ hợp lý (ăn, nghỉ, thể dục), thuốc đơn giản (rượu vang, nước lã, tắm lạnh).
Chống đối thầy thuốc chuyên nghiệp: Nguyên lão Pliny nghi ngờ thầy thuốc là bất tài, hám tiền, nguy hiểm. Pliny ca ngợi thuốc cây cỏ truyền thống Rome.
Dioscorides (40-80): Tác giả De materia medica (Dược liệu), sách đầu tiên về thảo dược phương Tây. Bác sĩ quân đội của Nero. Nghiên cứu cây cỏ mới, cách bào chế.
- Thuốc: Quế, đậu khấu, nghệ chữa viêm nhiễm. Măng tây gây vô sinh. Thuốc chữa chó dại cắn (cua sông, rễ long đởm, rượu nho, gan chó, răng chó).
- Phân loại thuốc: Dựa trên mối quan hệ giữa các loại thuốc.
Aulus Cornelius Celsus (14-37): Tác giả De re medicina (Bàn về y học), phát hiện lại năm 1426. Một trong những bản văn y học đầu tiên được in.
- Y học Hy Lạp: Nghiên cứu nghệ thuật nhiều hơn. Người La Mã cổ đại khỏe mạnh nhờ thói quen tốt.
- Các hệ phái y học:
  - Học Thuyết: Nghiên cứu giải phẫu, xem y học là tổng hợp lý thuyết, thực hành, triết lý.
  - Tiên Nghiệm: Chỉ cần hiểu nguyên nhân hiển nhiên, không cần nguyên nhân mơ hồ. Y học nên theo kinh nghiệm.
  - Phương Pháp: Cơ thể gồm nguyên tử và lỗ hổng. Bệnh do trạng thái bất thường của lỗ hổng. Điều trị làm giãn/siết chặt lỗ hổng.
- Celsus kết luận: Không hệ phái nào hoàn toàn đúng/sai. Y học gồm 3 phần: chế độ ăn (phong cách sống), thuốc, phẫu thuật.
- Phẫu thuật: Lĩnh vực hài lòng nhất, kết quả chắc chắn. Phẫu thuật viên phải mạnh mẽ, không sợ bệnh nhân kêu đau. Xử lý chảy máu và nhiễm trùng (sưng, đỏ, nóng, đau).
Galen xứ Pergamum (130-210): Ảnh hưởng lớn nhất đến giải phẫu, sinh lý, triết học. “Giáo hoàng của Y học thời Trung cổ”. Theo Hippocrates (thầy thuốc), Aristotle (triết gia).
- Tiểu sử: Sinh tại Pergamum. Cha là kiến trúc sư. Asclepius báo mộng ông sẽ làm thầy thuốc.
- Học vấn: Tại đền thờ Asclepius, Smyrna, Corinth, Alexandria.
- Sự nghiệp: Thầy thuốc võ sĩ giác đấu. Đến Rome, được bảo trợ của Hoàng đế Marcus Aurelius.
- Tác phẩm: Hơn 20 bộ bằng tiếng Hy Lạp, dịch sang Ả Rập, Latin. Than phiền về người chép sách cẩu thả.
- Thầy thuốc triết gia: Thành thạo luận lý học, vật lý, đạo đức học. Hành nghề vì tình yêu nhân loại.
- Hệ thống Galen: Thiên nhiên là tác phẩm của Đấng Tạo hóa. Học thuyết cân bằng 4 tính chất và 4 dịch thể.

Galen bàn về các Quy trình Giải phẫu học

Mổ xác: Kinh nghiệm tôn giáo với Galen. Học giải phẫu để chuẩn bị phẫu thuật. Tránh gây tổn thương cho bệnh nhân.
Bàn về trung tâm lý luận: Dùng giải phẫu chứng minh não là trung tâm giọng nói (dây thần kinh thanh quản quặt ngược).
Thẩm quyền Galen: Tối cao về giải phẫu học và sinh lý học cho đến thế kỷ 16, mặc dù chỉ dựa trên mổ xác động vật.
Mổ xác người: Galen có thể đã nghiên cứu xác người chết trôi, tội phạm, trẻ sơ sinh không được chôn. Quan sát vết thương võ sĩ giác đấu để học giải phẫu.

Galen bàn về Sinh lý học: Máu, Hơi thở, Khí và Linh hồn

Mở rộng nghiên cứu: Từ giải phẫu sang sinh lý học thực nghiệm. Đặt nền móng biến y học thành khoa học.
Hệ thống sinh lý học Galen: Dựa trên học thuyết Plato về phân chia 3 phần của linh hồn (thực vật, động vật, duy lý). Khí là hơi thở vũ trụ. 3 cơ quan chính (gan, tim, não) phân bố qua 3 loại ống mạch (tĩnh mạch, động mạch, thần kinh).
Chất khí (spirits): Gan biến khí thành linh hồn dinh dưỡng (natural spirits) -> tĩnh mạch. Tim và động mạch duy trì chất nóng bẩm sinh và sinh hồn (vital spirits) -> làm nóng, khởi động cơ thể. Não tạo sinh dịch (animal spirits) -> cảm giác, vận động -> thần kinh.
Hô hấp và tuần hoàn: Hô hấp cần thiết để làm nguội tim. Sinh hồn gắn với hô hấp (tim, động mạch, phổi).
Tạo máu và tiêu hóa: Máu tổng hợp liên tục từ thực phẩm ở gan (biến dưỡng trấp thành máu tĩnh mạch đen). Lách chuyển thực phẩm vô dụng thành mật đen.
Kết nối tĩnh mạch và động mạch: Galen cho rằng có kết nối, nhưng động mạch không chỉ chứa khí. Thí nghiệm cột động mạch ở động vật sống chứng minh động mạch chứa đầy máu.
Nhịp đập động mạch: Phát sinh từ tim. Giãn nở hút khí và máu từ tĩnh mạch. Cung cấp chất nóng bẩm sinh.
Cấu trúc tim: Mô tả rõ ràng buồng tim, van. Nhưng quan niệm tiên định làm sai lệch quan sát.
- Lỗ nhỏ ở vách tim: Giả định có lỗ thông giữa tim phải và tim trái. Máu đi từ tim phải sang tim trái qua các lỗ nhỏ.
- Chuyển động máu: Máu có khả năng phồng/xẹp như thủy triều. Hệ thống phụ thuộc chuyển động hai chiều của máu.
Tinh lọc máu: Khí hít vào đến tim qua tĩnh mạch phổi. Máu động mạch tinh khiết chứa hơi, nuôi dưỡng sinh hồn. Máu tinh lọc thêm ở mạng lưới thần kỳ (rete mirabile) ở đáy não (có ở bò, không ở người).
Sinh dịch (animal spirits): Hình thành ở não từ máu động mạch tinh lọc. Phân bố qua thần kinh.

Galen bàn về Trị liệu và Nguyên nhân của Bệnh

Trị liệu: Cần kiến thức khoa học về nguyên nhân bệnh. Tiên lượng dựa vào bắt mạch, xem nước tiểu, “những ngày nguy hiểm”.
Nguyên nhân tự nhiên: Bệnh có nguyên nhân tự nhiên. Galen khuyên học từ thầy giải phẫu, không hỏi thần thánh.
Chữa bệnh thần kỳ: Asclepius hiện ra trong mộng, bảo Galen rạch động mạch ở tay phải để chữa áp-xe.
Học thuyết dịch thể: Giải thích sự phát sinh và bản chất mọi bệnh. Chất nóng bẩm sinh biến đổi chất nuôi dưỡng thành dịch thể.
Dự phòng bệnh: Tuân thủ nguyên tắc vệ sinh của Galen. Chế độ điều trị điều chỉnh cho phù hợp “người Hy Lạp và những người khác”.
6 yếu tố không nằm trong tự nhiên: Các yếu tố có thể kiểm soát được (ăn, uống, thức, ngủ, vận động, nghỉ ngơi, bài tiết, bù đắp, xúc cảm).
Điều trị bệnh: Không thụ động. Trích huyết là cách điều trị thích hợp cho phần lớn bệnh, kể cả xuất huyết và mệt mỏi.
Trích huyết: Lấy bao nhiêu máu, xẻ tĩnh mạch nào, khi nào làm. Có khi làm 2 lần trong ngày, lần 2 có thể để bệnh nhân ngất.
Bệnh chỉ tấn công đàn ông: Do phụ nữ thải máu dư qua kinh nguyệt và tiết sữa. Đàn ông thải máu dư qua trĩ hoặc chảy máu cam.
Giá trị trích huyết: Thải bỏ chất thối rữa, bẩn thỉu, độc hại. Giảm chất sắt trong máu (có thể giúp chống nhiễm trùng), giảm độ nhớt máu, tăng lưu thông. Giúp bệnh nhân nghỉ ngơi.
Thuốc: Khảo sát thuốc đơn giản, pha chế phức tạp, thuốc xa lạ (nhựa thơm, đồng, đất Lemos). Đất Lemos chữa trúng độc, vết rắn cắn.
Dược Galen: Hỗn dược phức tạp. Một số dùng làm đồ trang điểm. Có thuốc khó chịu (mật bò mộng, mạng nhện).
Phát hiện kẻ giả vờ ốm: Dùng thuốc độc hại thử trên nô lệ, công dân trốn nghĩa vụ.
Giả kim thuật: Khả năng tách chất chữa bệnh từ chất độc. Câu chuyện ông lão khỏi bệnh ngoài da sau khi uống rượu ngâm rắn độc.
Thuốc giải độc: Chống độc trong bàn tiệc. Công thức gồm thảo dược, khoáng chất, bộ phận động vật (bột châu chấu, thịt rắn lục). Mithridates (vua Pontus) miễn nhiễm mọi chất độc.
Andromachus: Ngự y của Nero, bào chế thuốc giải tuyệt chiêu (64 thành phần, thuốc phiện, thịt rắn lục).
Kiểm chứng thuốc giải độc: Uống thuốc xổ nhẹ. Nếu chặn được tác dụng thuốc xổ, thuốc giải độc là thật. Thời gian ủ 5-12 năm.
Danh tiếng Galen: Thầy thuốc, triết gia, nghệ nhân, không màng tiền bạc. Nhấn mạnh sự khéo léo, phẩm cách.
Học thuyết Galen: Chi phối giáo dục y học suốt thời Trung cổ. Bị thách thức khi kỹ thuật in ra đời và sự phục hồi tác phẩm cổ đại.

Thời Trung cổ

Thời kỳ bất ổn: Từ 500-1500. Đế quốc La Mã suy tàn, chia cắt. Byzantium ở phía đông, phía tây vào “Đêm trường Trung cổ”.
Y học thời Trung cổ: Từ lệch lạc bệnh lý đến ló dạng chương mới. Mối liên hệ y học với tôn giáo, giáo dục, tổ chức nghề nghiệp.
Chuyển đổi nghệ thuật chữa bệnh: Từ Hippocrates (yêu nghệ thuật, tò mò trí thức, ca tụng cơ thể khỏe mạnh) sang Cơ Đốc giáo (coi thường xác thịt, bệnh tật là trừng phạt hoặc thử thách).
Y học là nghệ thuật cần thiết: Chúa ban cho con người. Dinh dưỡng Hippocrates là phương cách tự giác. Hippocrates bị ghét bỏ khi được tôn kính như thần chữa bệnh.
Y học tôn giáo và y học con người:
- Tôn giáo: Trên trời. Cầu nguyện, hối lỗi, trừ tà, thánh tích, bùa mê, thần chú.
- Con người: Trần thế. Dinh dưỡng, thuốc, trích máu, phẫu thuật đơn giản.
Thánh tích: Phần nhục thể hoặc vật dụng của vị thánh. Có từ thế kỷ 4. Khuyến khích phát hiện, nhân bản, đánh cắp di vật.
Phép mầu lành bệnh: Do thánh tích, cầu nguyện.
- Thánh Thomas Canterbury: Máu pha loãng chữa mù, phong, điếc.
- Thánh Cosmas và Damian: Thánh bổn mạng của y sĩ, dược sĩ. Chữa bệnh, ghép chân cho người cải đạo, phẫu thuật ung thư vú trong mơ.
- Thánh Apollonia: Rụng răng -> thánh bổn mạng đau răng.
- Thánh Lucy: Mắt bị móc -> liên quan bệnh mắt.
- Thánh Sebastian: Bị bắn tên -> chuyên ngành bệnh dịch.
- Thánh Magaret: Sinh ra từ miệng rồng -> bảo hộ phụ nữ sinh nở.
Nhà thờ thay thế đền thờ Asclepius: Chữa bệnh bằng niềm tin, nhưng cũng nhận cả ca nan y.
Thầy thuốc thế tục: Bị nhắc đến khi y học trần tục không hiệu quả. Bị than phiền về lòng tham.
Chẩn đoán qua nước tiểu: Thầy thuốc Trung cổ dựa vào lời bệnh nhân và quan sát nước tiểu (màu sắc, vẩn đục, cặn lắng). Câu chuyện Quận công Bavaria thử tài y sĩ bằng nước tiểu phụ nữ có thai.
Giáo dục y học: Tu viện và trường đại học. Công việc dịch tác phẩm Hy Lạp sang Latin. Nghiên cứu tài liệu cổ và áp dụng vào thực tiễn.
Isidore Giám mục thành Seville: Tin dùng tài liệu ngoại đạo soạn bách khoa thư. Y học là “triết học hạng nhì” (chữa xác), thần học là “hạng nhất” (chữa hồn).
Y học là ngành học cuối cùng: Trong 4 ngành truyền thống (thần học, triết học, luật, y học) ở đại học. Sinh viên học 7 môn nghệ thuật tự do trước.
Tu viện: Trung tâm nghiên cứu và thực hành y học (thư viện, bệnh xá, vườn thuốc). Nhưng có nhà tu hành khinh rẻ phần xác thịt.
Luật dòng thánh Benedict: Cung cấp hướng dẫn chăm sóc người ốm. Tu sĩ có kiến thức y học được chọn chăm sóc.
Tu sĩ hành nghề y: Từng bị cấm hành nghề y và phẫu thuật để kiếm lợi nhuận trần thế. Nhưng sự cần thiết của y học khiến nhiều tu sĩ vẫn hành nghề.
Trích huyết: Phổ biến trong điều trị và dự phòng. Các quy định phức tạp về vị trí lấy máu, mùa, tuần trăng.

Đào tạo và thực hành Y học (Trung cổ)

Nghề nghiệp y học: Hình thành từ đào tạo chính quy, giáo trình chuẩn hóa, bằng cấp, luật pháp.
Luật pháp: Xác định bản chất hợp đồng bệnh nhân-thầy thuốc, hình phạt cho sai sót.
- Có thể phạt thầy thuốc chỉ trích đồng nghiệp, không hỏi ý kiến ca khó, điều trị nữ mà không có người chứng kiến.
Bác sĩ được công nhận: Được luật pháp bảo vệ. Loại bỏ những người hành nghề không xứng đáng (“người dựa vào kinh nghiệm, kẻ đần, phụ nữ”).
Sách y học Anglo-Saxon (sách chữa bệnh bằng con đỉa): Phản ánh kiến thức thầy thuốc và bệnh nhân ngoài “nền văn hóa y học cấp cao”. Viết bằng tiếng Anh cổ.
- Mô tả bệnh: Các bệnh đột ngột do “nọc độc bay”, “bị ma quỷ bắt”. Bệnh mạn tính do “con sâu” (ký sinh, côn trùng, rắn, rồng).
- Kết hợp y học và ma thuật: Sử dụng tên thánh, trừ tà, đẩy bệnh sang cây cỏ, súc vật.
- Bùa chú và lời cầu nguyện: Gắn với mọi thứ thuốc, con số ma thuật (9 ngoại đạo, 3 Cơ Đốc).
- Bệnh thông thường: Viêm khớp, bệnh mắt, bỏng, thai ngoài ý muốn, bất lực, hiếm muộn.
- Điều trị: Rận (do vệ sinh kém). Nhiễm trùng/uốn ván từ băng gạc nhúng nước tiểu ngựa.
- Sản phụ khoa: Điều hòa kinh nguyệt, ngừa sẩy thai, sinh con trai (uống bùa tử cung thỏ).
- Hiệu quả thuốc dân gian: Một số có tác dụng (đậu lupine chứa mangan chữa co giật, cây kỳ nham/cà độc dược/khoai ma chứa alkaloid mạnh).
Thú y thời Trung cổ: Nhiều đơn thuốc dùng chung cho thú và người. Nghi lễ ma thuật bảo vệ gia súc bị kết án.
John xứ Gaddesden (1280-1361): Ngự y vua Edward II. Tác giả “Hoa Hồng nước Anh”. Kê đơn thuốc đắt cho người giàu, nước tiểu cho người nghèo.
- “Liệu pháp đỏ” cho đậu mùa: Bọc ủ nạn nhân bằng màu đỏ để đẩy nhanh lành bệnh, không để lại sẹo.
- Bùa chú: Đeo đầu chim cú ngừa động kinh.
Chế độ vệ sinh (regimen sanitatis): Hướng dẫn thực tiễn về sức khỏe dựa trên 3 thành phần của Galen: tự nhiên, đi ngược tự nhiên, không phải tự nhiên.

Phẫu thuật vào thời Trung cổ

Tách rời phẫu thuật và nội khoa: Phẫu thuật bó gọn vào cấp cứu (trích huyết, giác hút, đốt mô), xử lý bỏng, bầm, vết thương, loét, bong gân, trật khớp, đau răng, gãy xương.
Thầy thuốc chuyên khoa: Chữa mắt, nắn xương, nhổ răng thuộc hàng ngũ xoàng xĩnh.
Nâng cao vị thế phẫu thuật: Các phẫu thuật viên đầy tham vọng cố gắng. Y văn chuyên môn tăng lên vào thế kỷ 13.
Ngoại khoa chiến trường: Cơ hội cho phẫu thuật viên. Các chiến binh tự băng bó, phụ nữ chăm sóc. Truyện ca tụng chiến công tả phụ nữ rửa vết thương, rút mũi tên bằng kìm.
Gây mê/tê: Không thường xuyên dùng thuốc phiện, kỳ nham, khoai ma.
Băng bó vết thương: Dung dịch rượu vang, trứng, mật, bia. Băng bó vết bỏng bằng lòng trắng trứng, mỡ, lá thuốc hoặc phân dê.
Trường y Salerno: Duy trì phẫu thuật ở tiêu chuẩn cao, dạy giải phẫu qua mổ xác động vật.
Roger Frugard (khoảng 1180): Chuyên luận “Phẫu Thuật”. Mô tả đóng vết thương, khoan sọ, gắp sỏi bàng quang. Khuyến cáo thủy ngân cho bệnh ngoài da, rong biển cho bướu giáp.
Theodoric (1210-1298): Phẫu thuật viên khéo léo nhất. Chống nhiễm trùng và đau đớn. Bác bỏ quan niệm tạo mủ là cần thiết. Dùng “miếng xốp gây ngủ” (khoai ma, thẩu, kỳ nham) để gây ngủ.
Henri de Mondeville (thế kỷ 14): Ngự y vua Philippe le Bel. Viết chuyên luận phẫu thuật lớn nhưng dang dở. Phản đối tách rời phẫu thuật khỏi y học.
Guy de Chauliac (1298-1368): “Cha đẻ của ngành phẫu thuật Pháp”. Chuyên luận phẫu thuật của ông được sử dụng đến thế kỷ 18.

Phụ nữ và Y học (Trung cổ)

Phụ nữ trong y học: Thường không được đào tạo chính thức. Nhưng có thầy thuốc nữ ở mọi tầng lớp (thầy thuốc, phẫu thuật viên, bán thuốc, bà đỡ, chữa bệnh gia truyền).
Chăm sóc người ốm: Chủ yếu do phụ nữ thực hiện không công tại nhà.
Lịch sử bị bỏ qua: Cho đến 1970, sử gia mới làm rõ vai trò phụ nữ trong y học Trung cổ.
Thầy thuốc phụ nữ: Chủ yếu là nữ hộ sinh, điều dưỡng, “bà già thông thạo”. Không giới hạn tư vấn y học theo giới tính.
Hildegard xứ Bingen (1098-1179): Tu sĩ dòng Benedictine, tu viện trưởng. Nhà thần bí, viễn tưởng, tiên tri. Tác giả Physica (“Sách về Y học đơn giản”), “Sách về Y học tổng hợp”.
- Y học của Hildegard: Dựa vào thuyết dịch thể. Điều trị bằng nguyên tắc đối nghịch. Thực phẩm, thuốc, đá quý (ngọc xanh sapphire chữa mắt, giảm dục).
- Bệnh tâm thần: Cuồng, mất trí, ám ảnh, ngu độn đều có nguyên nhân tự nhiên. Các ảo giác của bà có thể là nhức nửa đầu.
Phụ nữ hành nghề y: Một số được cấp phép hành nghề nội khoa/phẫu thuật (Pháp, Ý), nhưng thường hạn chế vào bệnh nhân nữ.
Trotula (thế kỷ 11-12): Tác phẩm về y học phụ nữ, gán cho một phụ nữ ở Salerno. Gồm phụ khoa, sản khoa, thẩm mỹ (làm thơm tóc, da, răng; kem chữa nám, nhuộm tóc).
- Kinh nguyệt: Quan trọng cho sức khỏe phụ nữ. Thuốc “làm cho ra kinh” có thể là thuốc trục thai.
- Chăm sóc trẻ sơ sinh: Khuyên tìm vú em, thuốc trị chốc đầu, ký sinh trùng, ói mửa.
Sở hữu tác phẩm Trotula: Chủ yếu do thầy thuốc nam sở hữu và sử dụng. Phản ánh ý muốn mở rộng phạm vi phục vụ sang phụ khoa.
Hộ sinh: Thường không chính thức. Quy định quản lý nữ hộ sinh xuất hiện từ thế kỷ 15 (vd: New York 1738).
Thầy thuốc nữ bị truy tố: Jacoba Felicie (Paris 1322) bị kết tội khám, chữa bệnh, lấy tiền công, và chữa lành bệnh nhân. Bà biện hộ rằng mình có kiến thức và bệnh phụ nữ cần thầy thuốc nữ.

Các bệnh dịch thời Trung cổ

Bệnh dịch kinh hoàng: Phong và dịch hạch. Vẫn còn đe dọa ở một số vùng thế giới cuối thế kỷ 20.
Dịch hạch Justinian và Cái Chết Đen: Là sườn lịch sử y học Trung cổ.
Bài học từ AIDS: So sánh dịch hạch và phong với AIDS, cho thấy tác động của bệnh dịch đến xã hội và tinh thần con người.

Bệnh dịch hạch

Nguyên nhân: Liên kết vi khuẩn Yersenia pestis, bọ chét, chuột.
Tác động: Gây ra ảnh hưởng to lớn trong lịch sử. Các nhà sinh học phân tử có thể điều khiển độc tính vi sinh vật.
Lịch sử tự nhiên và hình thái lâm sàng: Khó gắn chẩn đoán hiện tại cho bệnh cổ đại. Mô tả Cái Chết Đen: hạch bạch huyết sưng to, hoại tử, mũi chảy máu, da tím bầm.
Các dạng lâm sàng: Thể hạch, thể phổi, nhiễm trùng huyết. Không kháng sinh, tỷ lệ tử vong thể hạch >50%; thể phổi, nhiễm trùng huyết hầu như tử vong.
Dịch hạch thể hạch: Qua vết cắn bọ chét. Ủ 2-6 ngày. Sốt, nhức đầu, đau ngực, ho, khó thở, ói máu, mảng tím bầm. Hạch sưng to đau ở bẹn, nách, cổ. Triệu chứng thần kinh. Độc tố gây choáng, suy đa phủ tạng.
Dịch hạch thể nhiễm trùng huyết: Vi khuẩn nhanh chóng xâm nhập máu, gây hoại thư, chảy máu nội tạng, cuồng sản, hôn mê. Tử vong 1-3 ngày, không sưng hạch.
Dịch hạch thể phổi: Lây trực tiếp người-người qua giọt bắn. Tính lây nhiễm cao, dễ chết người. Ủ 1-3 ngày. Triệu chứng thần kinh tiến triển nhanh, xuất huyết dưới da, ho nghẹt thở.
Giải trình tự gene Yersenia pestis (2001): Từ chủng phân lập năm 1992 (bác sĩ thú y ở Colorado). Tiến hóa 20.000 năm trước từ Yersinia pseudotuberculosis. Có gene mới giúp tồn tại trong bọ chét.
Chiến tranh sinh học: Dữ kiện trình tự gene có thể tạo tác nhân độc hại hơn.
Dịch hạch thế kỷ 19: Giết trên 12 triệu người. Alexandre Yersin (1894) phân lập vi khuẩn dịch hạch. Émil Roux chế huyết thanh. Shibasaburo Kitasato độc lập phát hiện.
Y. pestis: Có 3 chủng tự nhiên. Gây nhiễm cho người và hầu hết loài có vú. Sống nhiều tháng trong hang ổ gặm nhấm, nhiều năm trong xác chết đông lạnh.
Tình hình dịch hạch ngày nay: WHO ghi nhận 18.000 ca (1980s-90s). Báo cáo tại 13 bang Mỹ. Xuất hiện trở lại. Chủng kháng đa kháng sinh ở Madagascar.
Vai trò bọ chét: Y. pestis cần bọ chét để qua ký chủ mới. Xenophylla cheopsis của chuột đen là vectơ hiệu quả nhất. Bọ chét bị nhiễm vi khuẩn làm tắc dạ dày, khi đốt ói vi khuẩn vào vết đốt.
Chuột và dịch hạch: Hầu hết 200 loài gặm nhấm là ổ chứa dịch hạch. Chuột đen Rattus rattus là nguồn chính.
Đô thị Trung cổ: Bẩn thỉu, không tốt cho sức khỏe, tạo điều kiện cho loài gặm nhấm.
Dịch hạch Justinian (540): Trận dịch hạch đầu tiên ở châu Âu. Lan ra khắp nơi, gây chết cho mọi lứa tuổi. Ma quỷ hiện ra trước khi bệnh. Sợ hãi, hoảng loạn, cuộc sống ngừng lại. Người chết chất đầy đường phố. Tỷ lệ tử vong cao.
Cái Chết Đen (thế kỷ 14): Đại dịch lớn nhất. Bắt đầu từ Trung Cận Đông, lan qua tàu bè và thương lộ. Tấn công châu Âu vào 1347. Tỷ lệ tử vong 12-50%. Khoảng 20-25 triệu người ở châu Âu chết.
Ảnh hưởng Cái Chết Đen: Chấm dứt thời Trung cổ, phá hủy cấu trúc xã hội. Tỷ lệ tử vong tăng lọt trong giới tu sĩ.
Boccaccio (Decameron): Mô tả Florence đầy xác chết. Bệnh nhân chết vì không được chăm sóc. Người khỏe mạnh từ chối giúp đỡ. Hành vi man rợ.
Jean de Venette: Tu sĩ Pháp. Người chết “một cách vui vẻ” sau khi xưng tội. Người sống sót vội vã lấy vợ, sinh đôi.
Phản ứng y học: Thầy thuốc bất lực, xấu hổ. Sợ lây bệnh, không dám thăm bệnh. Giáo hoàng Clement VI tự cách ly.
Khuyên tránh bệnh: Chạy khỏi vùng dịch, hít gạc tẩm chất thơm, quả táo tẩm mùi. Tắm bị coi là nguy hiểm.
Chế độ dịch hạch (plague regimina): Các tài liệu về duy trì sức khỏe trong thời kỳ nguy hiểm. Chú ý y tế công cộng, môi trường, nước, thực phẩm, không khí.
Điều trị: Thuốc giải độc, chế độ ăn loại bỏ dịch xấu. Trích huyết, xổ, làm hạch mưng mủ (rạch da, giác, đốt nóng, đắp thuốc cao).
Kiểm dịch: Thế kỷ 15, Venice, Florence xây dựng biện pháp y tế công cộng chi tiết. Thời gian kiểm dịch 40 ngày.
Luật lệ dịch hạch: Đóng thuế thêm, phá hủy tài sản, cản trở thương mại, xây bệnh viện dịch hạch. Gia đình trong vùng kiểm dịch nhận thực phẩm và thuốc.
Y tế công cộng và giáo sĩ: Quan chức y tế công cộng bị giáo sĩ chống lại. Không cấm các đám rước nhà thờ.
Dịch hạch biến mất: Tại tây Địa Trung Hải vào thế kỷ 18. Có thể do sự kết hợp lòng tin, kiểm dịch và thay đổi sinh thái học.
Ổ chứa động vật: Chuột nhắt, chuột nhà, thỏ, sóc. Chuột bạch ở Nam Mỹ.
Nguy cơ hiện tại: Bùng nổ dân số vào vùng hoang dã làm tăng nguy cơ dịch hạch.
Tranh cãi Cái Chết Đen do Y. pestis: Một số cho rằng lan truyền quá nhanh, triệu chứng không giống. Thiếu bằng chứng chuột chết ồ ạt.
Thuyết Ebola: Triệu chứng đốm đỏ ở ngực, thời gian kiểm dịch 40 ngày tương ứng virus xuất huyết. Biến mất do thời kỳ tiểu băng hà.
Bằng chứng Y. pestis: Tìm thấy trên thi hài ở Pháp thế kỷ 14.

Từ bệnh Phong đến bệnh Hansen

Bệnh phong và bệnh Hansen: Đại diện cho các quan niệm khác nhau. “Hủi” vẫn chỉ người bị xã hội ghét bỏ.
Kinh Thánh: “Bệnh phong” là thuật ngữ mơ hồ cho nhiều tổn thương da mạn tính. Người hủi “bị ô uế”.
Giáo huấn Hồi giáo: “Tránh xa kẻ hủi như tránh xa sư tử”. Thức ăn bị người hủi chạm vào sẽ truyền bệnh.
Mycobacterium leprae: Vi khuẩn gây bệnh phong, Gerhard Hansen phát hiện 1874. Khó chứng minh là tác nhân, khó nuôi cấy.
Bệnh Hansen: Lây nhiễm rất ít. Chỉ một số nhỏ mắc bệnh. Người có khiếm khuyết miễn dịch dễ nhiễm.
Phân loại lâm sàng:
- Thể phong củ (tuberculoid): Không lây, không nguy hiểm. Thương tổn da, mất cảm giác. Đáp ứng miễn dịch một phần.
- Thể phong u (lepromatous): Nặng hơn, không có đáp ứng miễn dịch. Vi khuẩn tăng sinh không giới hạn, thải ra dịch tiết mũi. Thương tổn da (mảng gồ, u, cục), mặt như sư tử. Mất sụn, xương, ngón tay/chân.
Phong ở châu Âu: Hiếm trước Rome sụp đổ. Thập Tự Chinh (thế kỷ 11-12) tạo điều kiện lây lan. Đỉnh điểm thế kỷ 12, sau đó biến mất.
Chẩn đoán thời Trung cổ: Dựa vào các dấu hiệu (đốm sáng, mảng da mất màu, vết loét).
Nghi thức tang lễ: Sau phán quyết, người hủi bị buộc biệt cư, hô to “ô uế”. Coi như đã chết đối với đời.
Nhà thương hủi: Hàng ngàn nhà thương hủi được xây dựng khắp châu Âu. Người hủi được ban đặc quyền xin bố thí. Có người nghèo giả vờ.
Hoàng hậu Mathilda: Biểu lộ mộ đạo bằng cách chăm sóc người hủi. Vua Philippe le Bel cho rằng người hủi nên bị chôn sống hoặc đốt.
Y phục và cảnh báo: Người hủi mặc quần áo riêng, dùng chuông/lục lạc cảnh báo.
Nguyên nhân bệnh phong thời Trung cổ: Hành động tình dục không đúng, di truyền, vết cắn sâu độc, thịt thối, rượu vang bẩn, không khí nhiễm trùng, sữa vú em bị bệnh. Jonathan Hutchinson tin do ăn cá thối rữa.
Chữa bệnh thần kỳ: Chúa Jesus chữa lành. Naaman tắm 7 lần sông Jordan. Bartolomeus Anglicus đưa bài thuốc thịt rắn đen nấu.
Biến mất khỏi châu Âu: Thế kỷ 14. Không phải do y học. Có thể do thay đổi thương mại, chiến tranh, hành hương cắt đứt chuỗi truyền bệnh.
Thanh toán bệnh Hansen: Có khả năng. Không có ổ chứa động vật. WHO chọn là một trong 6 bệnh truyền nhiễm cần thanh toán toàn cầu (1975).
Thuốc điều trị: Dapsone, rifampicin, clofazimine (kết hợp 6 tháng-2 năm). Có chủng kháng thuốc.
Tình hình hiện tại: 15 triệu người mắc bệnh. 90% ở 10 quốc gia. Vẫn là vấn đề y tế quan trọng ở vùng nghèo khó. Somalia, Madagascar có chủng kháng đa kháng sinh.
Bán đảo Kalaupapa (Hawaii): Nơi lưu đày hàng ngàn nạn nhân Hansen từ 1865. Chấm dứt 1969.
Bệnh viện Carville (Louisiana): Nơi cô lập. Bệnh nhân coi là “nhà tù”.
Khó khăn nghiên cứu: M. leprae mọc rất chậm, khó nuôi cấy. Phát triển trên tê tê chín khoang, lòng bàn chân chuột nhắt.

Y học Hồi giáo

Thời kỳ vàng son của Hồi giáo: Tương ứng Trung cổ châu Âu.
Hồi giáo: Muhammad (570-632) sáng lập. Ý nghĩa “tuân phục vào ý chí Thượng đế”. Kinh Koran là “quyển chỉ nam và thứ thuốc”.
Y học của Đấng Tiên Tri: Lời dạy từ kinh Koran và Muhammad. “Bệnh nào cũng có cách chữa của Thượng đế”. “Kiến thức về đức tin và kiến thức về cơ thể”. “Lo lắng quá sẽ làm bệnh”.
Ẩn dụ y học: Muhammad chỉ dạy Luật thánh. Các ẩn dụ về y học là đề cập tình cờ đến bài thuốc dân gian truyền thống (lá móng chữa gút, nước tiểu lạc đà chữa dạ dày, antimony chữa mắt).
Thái độ với giác lể, đốt mô: Muhammad khuyến khích giác lể, mật ong. Đốt mô thì lệnh cấm dùng (chỉ nhằm thầy thuốc khoe khoang).
Sách “Y học của Đấng Tiên Tri”: Chống lại ảnh hưởng y học Hy Lạp.
Y học Hồi giáo-Hy Lạp (yunani medicine): Hình thành từ việc đồng hóa triết học, khoa học, y học Hy Lạp vào văn hóa Hồi giáo.
Jundi Shapur (Ba Tư): Trung tâm tri thức đầu tiên cho học giả Hồi giáo. Tập hợp và dịch văn bản Hy Lạp (Hippocrates, Galen).
Baghdad và Cairo: Trung tâm học thuật độc lập. Thư viện Cairo 988 có trăm ngàn sách. Baghdad bị Mông Cổ tàn phá thư viện 1258.
Hunayn Ibn Ishaq (809-875): Dịch công trình Galen, Hippocrates, Dioscorides. Soạn tóm tắt, bình luận, sách hướng dẫn.

Bệnh viện và Y học lâm sàng (Hồi giáo)

Bệnh viện: Bắt đầu thế kỷ 8. Một số rập khuôn Jundi Shapur, một số chuyên biệt (cô lập người hủi, chăm sóc người mù).
Đội thầy thuốc và nhân viên y tế nữ: Đi thăm người ốm trong tù, bệnh xá lưu động.
Tài liệu lâm sàng: “Cách điều trị dựa trên làm đi làm lại”.
Giáo dục y khoa: Học trò đến học với hiền giả, sư phụ. Thầy giáo cấp chứng nhận. Phụ nữ làm điều dưỡng, nữ hộ sinh, thầy thuốc phụ khoa.
Kiểm tra thầy thuốc: Vụ tai tiếng bệnh nhân chết ở Baghdad 931 -> hệ thống kiểm tra thầy thuốc. 169/860 thầy thuốc không đạt yêu cầu. Kiểm tra dược sĩ thế kỷ 9.
Madrasa: Cơ sở giáo dục tôn giáo. Y học là phần tùy chọn. Thầy thuốc than phiền chất lượng đào tạo giảm sút.
Thầy thuốc: Một số giàu có, một số xây bệnh viện/bệnh xá từ thiện. Thu tiền khám bệnh để nuôi gia đình, chăm sóc người nghèo miễn phí.
Hình ảnh thầy thuốc: Mặc áo trắng, áo khoác, khăn quấn đầu, gậy bạc, xức nước hoa.
Nghi ngờ thầy thuốc: Quỷ hiện hình thầy thuốc, thầy thuốc giết người vì dốt nát. Câu chuyện thầy thuốc tự điều trị phù chân voi bằng rắn lục cắn.

Các bậc Thầy của nền Y học Hồi giáo

Thuyết Galen hoàn hảo: Thầy thuốc Hồi giáo, Do Thái, Cơ Đốc đều chấp nhận.
Rhazes (864-925): Thầy thuốc vĩ đại nhất thế giới Hồi giáo. Giám đốc bệnh viện Baghdad. Chọn vị trí bệnh viện ít bị thối rữa nhất.
- Tác phẩm: Hơn 200 chuyên luận. “Continens” (Y học toàn tập) nặng 10kg.
- Ứng xử triết gia: Chống lại công kích cá nhân. Viết trên 20.000 trang/năm.
- Bị mù: Cuối đời bị mù, từ chối chữa trị. Có truyền thuyết bị al-Mansur đánh vào đầu bằng sách.
- Bệnh sử: Ghi nhận lý do bệnh tật, dấu hiệu, điều trị, gia đình, quan hệ bệnh nhân-thầy thuốc. Bệnh nhân phải tin tưởng và hợp tác.
- Kẻ mạo danh: Chữa động kinh bằng cách rạch gáy, giả vờ lấy sỏi. Móc rắn từ mũi, sâu từ tai.
- Đối với giàu có: Khéo léo, liều lĩnh. Câu chuyện chọc tức al-Mansur để chữa bệnh.
- Sốt hoa hồng: Chảy nước mũi mùa xuân do hương hoa hồng. Khuyên tránh mùi thơm, giác hút, trích máu thái dương.
- “Bệnh đậu mùa và bệnh sởi”: Phân biệt đậu mùa và sởi. Đậu mùa do chất không tinh khiết từ máu mẹ. Sởi do máu đen như mật.
- Điều trị đậu mùa: Tạo điều kiện cho ban lộ ra. Thuốc làm mất sẹo rỗ (phân cừu, giấm…). Thuốc men không thay đổi mấy diễn tiến.
Avicenna (980-1037): “Ông hoàng của ngành y Hồi giáo”. Học giả đầu tiên xây dựng hệ thống triết học đầy đủ bằng tiếng Ả Rập.
- Tiểu sử: Thông thạo kinh Koran năm 10 tuổi. Học y học lâm sàng qua kinh nghiệm. Chết do dùng quá nhiều thuốc xổ hoặc thuốc phiện.
- Canon: Sách y học lớn nhất, dành cho thầy thuốc. “Bài thơ về Y học” là bản rút gọn.
- Chẩn đoán: Bắt mạch, quan sát nước tiểu, phân, lưỡi.
- Điều trị: Khuyên hành khách thoa mảnh len nhúng thủy ngân lên cơ thể ngừa rận.
- Chăm sóc trẻ thơ: Chăm sóc hợp lý, trừ việc uống kiến trắng/giun đất khô để có sữa.
- Người già: Làm ẩm da, làm ấm (tắm dầu olive). Dầu nấu chồn/thằn lằn chữa đau khớp.
- Nước: Nước bẩn gây bệnh (lách to, táo bón). Nước chứa chất sắt tốt cho nội tạng.
- Quan hệ tinh thần-cơ thể: Avicenna dùng mạch để phát hiện nói dối (bệnh thất tình). Chữa chứng ảo tưởng tự là bò cái bằng cách dọa giết thịt.
- Phẫu thuật: Thầy thuốc thành thạo kỹ thuật. Gây mê/tê bằng thuốc, nhưng cần phụ tá khỏe mạnh giữ bệnh nhân.
Albucasis (936-1013): Tu khổ hạnh giúp người nghèo. “Bàn về phẫu thuật và các dụng cụ phẫu thuật”.
- Lời khuyên: Thầy thuốc khôn ngoan nhận ra bệnh không chữa được và giao phó cho thần thánh.
- Đốt mô: Công cụ áp dụng rộng rãi cho mọi bệnh. Cầm máu, ngăn lan rộng tổn thương, củng cố cơ quan bị lạnh. Chữa nhức đầu, động kinh, ngủ gà (đốt trên đầu cạo).
- Trích máu: Tĩnh mạch có giá trị duy trì sức khỏe và trị bệnh. 30 vị trí trích máu. Lượng máu lấy phụ thuộc sức mạnh bệnh nhân và màu máu.
- Con đỉa, giác hút: Thay cho trích máu tĩnh mạch. Đỉa hút máu từ mô sâu, nhưng phải chọn lựa cẩn thận.
- Bệnh nhân nữ: Khó khăn vì trinh bạch không để bộc lộ cơ thể. Khuyên mời bác sĩ nữ, hoạn quan hoặc nữ hộ sinh.
Dược lý học Hồi giáo: Các chuyên luận Ả Rập về thảo dược, thuốc.
- Al-Kindi (801-866): “Công thức pha chế” là kiểu mẫu chuyên luận dược lý. 33% thuốc từ Lưỡng Hà, 23% từ Hy Lạp. Mối quan tâm về thị lực và nhãn khoa.

Trường hợp ly kỳ của Ibn an-Nafis

Tranh cãi đóng góp Ả Rập: Ban đầu cho rằng chỉ bảo tồn kiến thức Hy Lạp.
Ibn an-Nafis (1210-1280): Phát hiện tuần hoàn phổi. Bị lãng quên đến 1924 (BS Tatawi).
Tiểu sử: Chánh Ngự Y vua Ai Cập. Từ chối uống rượu khi bệnh nặng.
Luật tôn giáo cấm mổ xác người: Coi là lăng nhục phẩm giá. Ibn an-Nafis chống lại lời dạy của Galen về lỗ thông vách tim.
Tuần hoàn phổi: Máu sau khi lọc ở thất phải, lên phổi làm loãng, trộn không khí. Phần tinh nhất chuyển từ phổi sang thất trái. Máu chỉ đi từ phổi vào thất trái.
Không ảnh hưởng các tác giả sau này: Mặc dù khám phá táo bạo, nhưng không ảnh hưởng các tác giả sau này.

Tàn dư của nền Y học Hy Lạp - Hồi giáo

Y học Hồi giáo tiếp tục phát triển: Đến thế kỷ 19, chịu áp lực từ Tây y. Sultan Muhammad II thành lập trường y kiểu Tây Phương (1838).
Thầy thuốc cổ truyền ở Algeria: Hoạt động chui do luật pháp cấm. Thực hiện phẫu thuật mắt, nhổ răng, giác hút, đốt mô. Không dùng gây mê/tê.
Hệ thống y học ở Ấn Độ: Cả Hồi giáo và Ấn giáo đều tồn tại. Chính phủ Pakistan đăng ký và cấp phép cho thầy thuốc Hakim.
Đào tạo: Trực tiếp hoặc trường dạy y học cổ truyền (Canon của Avicenna và Tây y hiện đại).
Chẩn đoán và điều trị: Bắt mạch, khám nước tiểu, phân, lưỡi. Dùng thuốc cổ truyền và chế độ ăn uống. Nhiều thảo dược được công nhận giá trị.
Hồi giáo hiện đại: Chưa thành công trong việc kết hợp y học hiện đại. Ấn Độ và Pakistan cố gắng gắn kết y học Hy Lạp-Hồi giáo vào kế hoạch chăm sóc sức khỏe.

Thời Phục hưng và cuộc Cách mạng khoa học

Thời Phục hưng (1300-1650): Tái sinh nghệ thuật, khoa học. Thay đổi kinh tế, xã hội, chính trị, tri thức. Mê tín, thần bí, bất khoan dung, bệnh dịch phát triển mạnh.
Thời kỳ chuyển đổi: Từ xã hội Trung cổ sang hiện đại.
Y học và khoa học: Phục hưng y học từ thế kỷ 12. Cách mạng y học thế kỷ 17.

Những Phát kiến làm thay đổi thế giới

Francis Bacon (1561-1639): Ba phát kiến quan trọng nhất: in ấn, thuốc súng, la bàn. Thay đổi bộ mặt thế giới.
In ấn (1454): Cách mạng liên lạc. Tăng số người biết đọc, truyền bá tư tưởng. Tài liệu trước 1501 gọi là incunabula.
- Tác động: Chuẩn hóa, bảo tồn tài liệu. Nhưng lỗi in cũng nhân lên nhanh chóng.
- François Rabelais: “Một chữ sai có thể làm chết hàng ngàn người”.
Tài liệu tư vấn: Về sức khỏe, chế độ ăn uống. Bằng tiếng địa phương. Hướng dẫn theo 6 chất không thuộc tự nhiên (ăn, uống, không khí, vận động, ngủ, xúc cảm).
Cây cỏ Tân Thế Giới: Cà chua, khoai tây, thuốc lá được dùng làm thức ăn và thuốc.
Thuốc súng: Gây ra các vấn đề phẫu thuật mới.
La bàn: Người Âu đi khắp thế giới, mang về cây cỏ, động vật, thuốc mới, đồng thời để lại tai họa sinh thái và nhân khẩu.

Các nhà nhân văn y học

Cách mạng khoa học (thế kỷ 16-17): Khoa học vật chất (Copernicus, Kepler, Galileo, Newton). Tranh cãi liệu có “cách mạng” tương tự ở các nền văn hóa khác.
Tư tưởng mới: Triết học mới “làm nghi ngờ tất cả mọi thứ”. Dần dần điều chỉnh sự chuyển dịch của Trái đất và Mặt trời.
Thay đổi học thuyết: Từ kinh viện Trung cổ sang phương cách mới hiểu thế giới tự nhiên. Áp dụng vào giải phẫu, sinh lý, giáo dục y khoa.
Học giả nhân văn: Chú ý đến từ ngữ, sách vở. Kết hợp kinh nghiệm vào học vấn cổ điển. Tôn giáo vẫn thấm đậm vào đời sống.
Đại học Ý: Dẫn đầu cuộc cách mạng tri thức. Sau đó suy tàn.
Y học nhân văn: Loại bỏ bản dịch Galen sai lệch. Nhưng quá kính nể tác giả cổ đại.
Thomas Linacre (1460-1524): Nhà nhân văn y học Anh. Học tiếng Hy Lạp, Tiến sĩ y khoa Padua. Dịch tài liệu Galen. Sáng lập Học viện các thầy thuốc.
John Caius (1510-1573): Học trò Linacre. Sinh viên y khoa Padua, gặp Vesalius. Biên tập tác phẩm Galen. Trở thành Giảng viên giải phẫu.
- Mổ xác: Từ 1540, Công ty thợ hớt tóc và phẫu thuật viên nhận 4 xác tội nhân mỗi năm.
- Kiểm soát nghề y: Caius muốn kiểm soát cấp phép hành nghề y toàn nước Anh. Hạn chế số thầy thuốc bằng chứng chỉ.
- Đối tượng bị loại trừ: Phụ nữ và người nghèo.
- Bệnh chảy mồ hôi nước Anh (Sudor Britanica): Caius mô tả bệnh mới, có các triệu chứng như đổ mồ hôi dầm dề, sốt, buồn nôn, nhức đầu. Tỷ lệ tử vong cao.

Mổ xác, Nghệ thuật và Giải phẫu học

Nghiên cứu cơ thể con người: Không bị quên lãng từ khi Galen chết. Mổ xác người được thực hiện hạn chế thời Trung cổ (để điều tra cái chết nghi vấn, dịch hạch, dấu hiệu thánh).
Mổ xác ở đại học: Thế kỷ 13-14, các trường y miền nam châu Âu có quy chế mổ xác (Bologna 1405).
Mục đích mổ xác: Củng cố những gì đọc từ tác giả cổ điển, chuẩn bị kỳ thi. Sinh viên học theo kiểu “nấu ăn”.
Giải phẫu học công cộng: Trưng bày xác tội nhân. Giáo sư đọc diễn văn, thợ cạo-phẫu thuật phá hủy xác chết.
Nghệ thuật và giải phẫu học: Họa sĩ và thầy thuốc cần kiến thức giải phẫu. Họa sĩ tái dựng chính xác động vật, cây cỏ, cơ thể người.
Leonardo da Vinci (1452-1519): Thiên tài khoa học và nghệ thuật. Mổ khoảng 30 xác (thai nhi, người già).
- Nghiên cứu: Cơ chế chuyển động, hoạt động cơ, van tim. Mổ sống để quan sát tim đập.
- Quan niệm: Chấp nhận quan điểm Galen về chuyển động máu.
- Tác phẩm: Sách lớn về giải phẫu học dang dở. Ghi chép bằng mật mã.
- Quan điểm y học: Khinh thường chiêm tinh, giả kim thuật, không tin y học. “Cách dễ dàng nhất để duy trì sức khỏe là không nên gặp bác sĩ”.

Andreas Vesalius bàn về Cấu trúc cơ thể con người

Andreas Vesalius (1514-1564): Thay đổi quan niệm phương Tây về cấu trúc cơ thể. Chuyên luận “Cấu trúc cơ thể con người” (Fabrica, 1543).
The Fabrica: Chuyên luận giải phẫu học đầu tiên dựa trên quan sát trực tiếp cơ thể người. Cột mốc lịch sử giải phẫu.
Vesalius: Học giả, nhà nhân văn cổ điển, thầy thuốc, nhà giải phẫu, họa sĩ. Bác bỏ sai lầm của tiền bối.
Tiểu sử: Sinh tại Brussels. Gia đình thầy thuốc. Tự nghiên cứu giải phẫu từ nhỏ. Học Paris, Louvain (bảo thủ).
Đại học Padua: Giảng viên giải phẫu, phẫu thuật (1537). Vừa mổ xác vừa giảng bài. Mổ nhiều xác chết cùng lúc.
Điểm khác biệt với Galen: Từ 1538, nhận thấy khác biệt. Ban đầu chửi sinh viên dám thách thức Galen. Sau này tự mình chứng minh Galen sai.
Mổ xác công khai: Trình bày 200 điểm khác biệt giữa xương người và khỉ. Khẳng định công trình Galen dựa trên xác khỉ. Bị gọi là “Bọn Luther của ngành thuốc”.
Ngự y vua Charles V: Rời hàn lâm. Phải đi thăm dò vết thương vua Henry II của Pháp. Thử nghiệm trên 4 cái đầu phạm nhân.
Hành hương: Truyền thuyết Vesalius đi hành hương để rũ bỏ nhiệm vụ hoặc sám hối.
Bác bỏ Galen: Nghiên cứu “quyển sách con người hoàn toàn đáng tin cậy”. Lá thư “Về cách trích máu” buộc Vesalius nhìn lại học thuyết Galen. Trích máu là chủ đề tranh luận.
The Fabrica: Mô tả cơ thể người như thực có. Minh họa bằng 250 bản khắc gỗ.
Sách Giản Lược (The Epitome): Bản ngắn gọn hơn cho sinh viên. 7 bản khắc xương, cơ, bộ phận ngoài, thần kinh, tĩnh mạch, động mạch, cơ quan.
Mạng lưới kỳ diệu (rete mirabile): Galen đặt ở đáy não người. Vesalius không tìm thấy ở người, công khai tuyên bố không có.
Sinh lý học và phôi thai học: Vesalius không đi xa hơn Galen. Máu vẫn chưa rõ cách chuyển động.
Nghiên cứu giải phẫu học: Nền tảng của Tây y thế kỷ 16. Mổ xác người tăng căng thẳng giữa nhu cầu và thành kiến.
Nguồn xác: Sinh viên tự tìm (đào mộ, nhặt xương).
Luật về án mạng (Anh 1832): Xác dân nghèo chết vô thừa nhận cho trường y.
Dự án Hiển thị Cơ thể Con người: Dùng xác tội nhân bị xử tử hình, cắt lát thành hình ảnh số hóa.
Mỹ: Bác sĩ xây dựng bản sắc nghề nghiệp qua giải phẫu học. Vụ “Bác sĩ Bạo loạn” New York 1788. “Đây là nơi người chết sẵn lòng giúp đỡ người sống”.
Giải phẫu học hiện nay: Giảm số giờ đào tạo. Hình quét số hóa và 3D. Nhưng mổ xác người vẫn là điều không thể thiếu để truyền đạt bài học sự ngắn ngủi của đời người.

Y học và Phẫu thuật

Thầy thuốc bỏ phẫu thuật: Gây suy đồi y học và giải phẫu học (Galen, Vesalius).
Tranh cãi: Khoa y nhấn mạnh lý thuyết. Y học thực hành (phòng mổ xác) bị coi thường.
Bệnh nhân và hợp đồng: Bệnh nhân mong kết quả. Nếu thầy thuốc là bác sĩ, tòa án chuẩn y tiền công cho dịch vụ, không phải kết quả.
Y học yếu nhất: Liệu pháp là khâu yếu nhất. An ủi tâm lý là đóng góp chính. Lang băm rẻ hơn, an ủi nhiều hơn.
Phân chia nghề nghiệp: Phẫu thuật giải quyết ngoài cơ thể. Thầy thuốc xử lý bên trong. Phẫu thuật viên xử lý vết thương, gãy xương, trật khớp. Trích huyết dưới sự hướng dẫn của thầy thuốc.
Địa vị: Thầy thuốc đại học là thiểu số, coi mình là người của văn học. Phẫu thuật viên ở vị thế thấp hơn (thợ cạo, thợ nhổ răng).
Dịch bệnh hạch: Thầy thuốc đứng ngoài nhà, hô chỉ dẫn cho phẫu thuật viên bên trong.

Ambroise Paré và Nghệ thuật Phẫu thuật

Ambroise Paré (1510-1590): Phẫu thuật viên-thợ cạo không được học hành. Đem phẩm cách cho ngoại khoa. Quan sát trực tiếp là quan trọng nhất.
Tác phẩm: Sưu tập, in lại nhiều lần. Dịch ra nhiều tiếng. Luôn học hỏi từ mọi nguồn.
Đào tạo: Sống ở Paris 3 năm. Học việc tại bệnh viện Hôtel Dieu.
Chiến tranh: Các vết thương do hỏa khí không có ở thời Hippocrates và Galen. Mùi xác chết, vết thương mưng mủ, đầy giòi bọ.
Điều trị vết dập: Nghỉ ngơi, trích huyết, giác hút, thuốc ra mồ hôi. Lính thường được quấn vải, rơm, vùi trong phân.
Thuốc súng: Vigo cho rằng vết thương do hỏa khí bị ngấm thuốc độc, nên đổ dầu sôi. Paré phát hiện băng vết thương bằng trứng, dầu hoa hồng, dầu thông tốt hơn.
Đốt mô: Paré thích dùng que sắt nướng đỏ hơn acid/kiềm/dầu sôi. Băng bằng hành sống và muối (hành chứa kháng sinh nhẹ).
Dầu cao chó con: Nấu chó con trong dầu hoa huệ tây, trộn dầu thông, giun đất. Làm giảm đau, mau lành vết thương.
Nhiễm trùng vết thương: Paré đổ lỗi cho không khí độc hại của chiến trường. Khi bệnh nhân khỏi bệnh, ông nói mình chỉ băng bó, Chúa mới chữa lành.
Đoạn chi: Phẫu thuật phổ biến trong chiến trường. Gây tử vong vì mất máu. Paré nhắc lại dùng dây garot để cầm máu.
Chân giả: Bệnh nhân giàu có gắn chi giả đẹp đẽ. Paré cũng làm chân gỗ cho người nghèo.
Gãy xương hở: Paré bị ngựa đá gãy chân, xương đâm xuyên. Ông nắn lại xương, băng bó, dùng dầu hoa hồng.
Thí nghiệm con người: Paré dùng tội nhân bị kết tội treo cổ để thí nghiệm viên sỏi dạ dày không có tác dụng giải độc. Cũng như sừng kỳ lân, bột xác ướp.
Sừng kỳ lân: Đắt tiền, được cho là có tác dụng giải độc. Thực ra là sừng tê giác, narwhale. Paré thí nghiệm trên nhện, cóc, bồ câu bị tẩm độc, không thấy tác dụng.
Bột xác ướp: Paré bác bỏ vì xấu hổ, và vì được làm giả ở Pháp.
Chống đối cách điều trị truyền thống: Paré bị công kích vì xâm phạm lĩnh vực của thầy thuốc, bán thuốc. Ông khẳng định mình đúng dù đơn độc.
Phẫu thuật mạch lươn của vua Louis XIV: Félix mổ thành công, được nhà vua ban thưởng. Gây khó chịu cho nội khoa.

Các khoa học huyền bí: Khoa Chiêm tinh và Giả kim thuật

Thế kỷ 16-17: Chủ nghĩa duy lý thay thế tư tưởng ma thuật. Nhưng chiêm tinh, giả kim thuật, thần bí vẫn tồn tại.
Chiêm tinh y học: Đoán tiên lượng bệnh dựa trên chuyển động thiên thể. Xác định giờ bệnh, đưa ra dự đoán về diễn biến, tránh tình huống nguy hiểm. Quyết định tính chất, thời điểm điều trị, thuốc, bùa chú.
Tác động của hành tinh: Mặt trời chủ quản bệnh mạn tính, sao Thổ gây sầu muộn, mặt trăng tác động thủy triều, lưu thông máu.
Giả kim thuật: Chuyển đổi kim loại cơ bản thành vàng. Tìm thuốc trường sanh, chữa bệnh, bất tử.
Paracelsus (1493-1541): Nhà giả kim thuật, thầy thuốc, dược lý học. Tên gọi “cao hơn Celsus”.
- Tiểu sử: Chán giáo điều hàn lâm. Tìm kiến thức bí mật từ nhà chiêm tinh, lang thang, phù thủy, thợ mỏ.
- Giáo sư Basel: Đốt công trình Avicenna và Galen. Giảng bài bằng tiếng địa phương.
- Chết: Đột ngột, bí ẩn năm 48 tuổi.
Học thuyết Paracelsus: Cơ thể là phòng thí nghiệm hóa học. Chức năng quan trọng điều khiển bởi archaeus. Bệnh là xáo trộn hóa học.
- Thuốc chữa bệnh: Hóa chất chuyên biệt. Tác dụng chữa bệnh ở tính chất hóa học, không phải dịch thể.
- Chữa bệnh bằng giả kim thuật: Có thể chữa mọi bệnh. Tìm thuốc chuyên biệt dựa trên tách rời, học thuyết ăn gì bổ nấy, chiêm tinh học.
- Dĩ độc trị độc: Chuộng nguyên lý “like cures like”.
- Thuốc độc: Giả kim thuật giúp tách tính chất chữa bệnh trong chất nguy hiểm.
- Thuốc hóa chất: Ưa dùng khoáng chất như thủy ngân, antimony, sắt, thạch tín, chì, đồng và muối của chúng.
- Ethyl ether: Paracelsus có thể là người đầu tiên phát hiện tác dụng gây ngủ.
- Cồn laudanum: Thuốc phiện pha trong rượu.
Phân tích nước tiểu: Đề nghị phân tích hóa học, chưng cất thay vì quan sát mắt thường.
Phân loại bệnh tật: Dựa trên tính tương đồng quy trình hóa học. Bệnh gút là “bệnh chất cặn” (lắng đọng acid uric). Liên hệ ngu độn trẻ em với bướu giáp người lớn. Bệnh thợ mỏ do hít bụi độc.
Hội các thầy thuốc hóa học (1665): Thúc đẩy phát triển dược lý học và sinh lý học.

Bệnh Giang mai, Tai họa của thời Phục hưng

Bệnh gây dịch mới: Giang mai, sốt chấy rận, đậu mùa, cúm.
Giang mai: Bệnh lây qua đường tình dục. Công cụ truy tìm quan hệ con người và mối liên hệ xã hội y học.
Bệnh hoa liễu (venereal): Thuật ngữ cổ. STD (Sexually Transmitted Disease) trần trụi hơn. Giang mai, lậu là 2 bệnh chính.
Lậu (gonorrhea): Bệnh hoa liễu lâu đời nhất. “Chảy tinh dịch”. Triệu chứng: đái buốt, nóng, mủ. Biến chứng hẹp niệu đạo. Avicenna dùng syringe bạc, rận trong niệu đạo.
- Phụ nữ: Bệnh thầm lặng, tấn công nội tạng, gây viêm phúc mạc, vô sinh.
- Trẻ sơ sinh: Nhiễm lậu cầu vào mắt. Credé dùng nitrate bạc ngăn ngừa mù mắt.
- Kháng sinh: Penicillin từng được cho là thanh toán được. Nhưng chủng kháng thuốc trở nên phổ biến. “Siêu chủng” kháng fluoroquinolone.
Giang mai (syphilis): Do xoắn trùng Treponema pallidum. “Đại bắt chước” vì giả dạng nhiều bệnh khác. Khó phân biệt với phong, lao, ghẻ.
- Giai đoạn: Săng, ban ngoài da, sau đó tổn thương tim mạch, thần kinh, liệt, điên loạn.
- Bệnh nhiễm Treponema: Giang mai, pinta, ghẻ cóc, bejel. Các tác nhân tương tự nhưng lâm sàng khác nhau. Có thể là biến thể của một loại xoắn khuẩn tổ tiên.
Nguồn gốc giang mai: Tranh cãi. Nhiều thầy thuốc Phục hưng cho rằng châu Âu mới biết cuối thế kỷ 15 (thuyết Columbus).
- Fracastoro (1478-1553): Đặt tên “giang mai” (syphilis) cho bệnh này. Truyện chàng chăn cừu Syphilis bị trừng phạt.
- Thuyết Columbus: Columbus và thủy thủ đoàn mang từ Tân Thế Giới về.
  - Bằng chứng: Thời điểm các cuộc du hành, thủy thủ đoàn nhiều xuất xứ, sự lây lan sau đó của bệnh.
  - Rodrigo Ruiz Diaz de Isla: Điều trị thủy thủ mắc bệnh lạ 1493.
  - Gonzalo Hernandez de Oviedo y Valdez: Thủy thủ nhiễm bệnh gia nhập quân Charles VII vây Naples 1494.
  - Thách thức: Cần bằng chứng giang mai ở Tân Thế Giới trước 1492. Khó khăn bệnh lý học cổ sinh.
- Thuyết bệnh phong: Giang mai ẩn nấp trong bệnh nhân phong. Có tài liệu “bệnh phong do tình dục” trước 1492.
- Thuyết ghẻ cóc/châu Phi: Giang mai là tai họa người Âu mang đến Tân Thế Giới. Ghẻ cóc từ châu Phi sang châu Âu, thay đổi khí hậu biến thành bệnh hoa liễu.
Điều trị giang mai:
- Ban đầu: Chế độ kiểm soát, thể dục đổ mồ hôi. Khi nhập nội tạng: thuốc độc hại.
- Thủy ngân: Chữa bệnh bằng cách nhúng vào sông chứa thủy ngân. Thoa thủy ngân với mỡ lợn, nhựa thông.
- “Bồn tắm ô nhục”: Bệnh nhân ngồi trong chậu tắm, thoa thủy ngân. Gây tăng tiết nước bọt, loét miệng.
- Liệu pháp gây sốt: Điều trị giang mai và lậu đến thế kỷ 20. Dùng sốt rét để gây sốt cao.
- Guaiac: Thuốc điều trị mới, từ Nam Mỹ. Fracastoro khuyến cáo.
- Phản bác thủy ngân: Ulrich Ritter von Hutten (nạn nhân bệnh hoa liễu) tin dầu guaiac chữa lành. Nhưng chết vài năm sau.
Đánh giá hiệu quả trị liệu: Khó khăn. Bệnh giang mai và thủy ngân là “trò lừa bịp lớn nhất lịch sử y học”.
- Thí nghiệm quân đội Bồ Đào Nha (1812): Lính Bồ (không trị) hồi phục nhanh hơn lính Anh (trị bằng thủy ngân).
- Nghiên cứu Oslo (1929): 60% giang mai không trị có ít vấn đề hơn nhóm trị bằng thủy ngân.
Phân biệt lậu và giang mai:
- John Hunter (thế kỷ 18) tự tiêm mủ bệnh hoa liễu, kết luận lậu là triệu chứng giang mai (sai).
- Philippe Ricord (thế kỷ 19) phân tách giang mai và lậu. Giang mai bắt đầu bằng săng.
Phát hiện tác nhân và test chẩn đoán:
- Fritz Richard Schaudinn và Paul Erich Hoffmann (1905) xác định Spirochaeta pallida (Treponema pallidum).
- Hideyo Noguchi xác nhận.
- August von Wassermann (1906) phát minh test chẩn đoán giang mai.
Chiến dịch thanh toán:
- Bao cao su từ thế kỷ 17.
- Paul Ehrlich (1910) đưa ra Salvarsan (thuốc chứa thạch tín), “viên đạn phù phép” diệt xoắn khuẩn.
- Salvarsan và penicillin giúp thầy thuốc coi giang mai là bệnh do vi khuẩn, không phải trừng phạt thần thánh.
Dịch tễ giang mai: Tỷ suất nhiễm tăng lại những năm 1960.

Bệnh Giang mai và sự Thí nghiệm trên con người

Nghiên cứu Tuskegee (1932): Cơ quan Y tế Công cộng Mỹ nghiên cứu lịch sử tự nhiên giang mai không được điều trị trên 600 đàn ông da đen nghèo. Hứa miễn phí y tế và tiền chôn cất.
- Tiếp tục nghiên cứu: Dù penicillin ra đời 1940s. Cố tình không cho điều trị, lừa dối đang được chữa “máu xấu”.
- Chấm dứt: Năm 1972 do báo chí phanh phui.
- Lời xin lỗi: Tổng thống Clinton năm 1997.
- Kết luận: Nghiên cứu này “đưa ra ánh sáng nhiều điều về bệnh học của sự phân biệt chủng tộc hơn là về bệnh học bệnh giang mai”.
Thí nghiệm gây nhiễm cố ý:
- Camille Gibert và Joseph Alexandre Auzias-Turenne (Paris 1859) tiêm “virus giang mai” đã yếu đi cho bệnh nhân.
- Auzias-Turenne chứng minh giang mai giai đoạn 2 cũng lây nhiễm.
- Udo J. Wile (1916) tiêm treponema từ não người bị liệt cho thỏ. Khoan sọ bệnh nhân loạn thần kinh do giang mai để lấy mô não.

Việc Phát hiện ra sự Tuần hoàn của Máu

Cách mạng khoa học: Từ vật lý, thiên văn sang y học, sinh lý học. William Harvey thay đổi cách suy nghĩ về tim, mạch, máu.
Máu: Liên tưởng kỳ bí. Dùng trong nghi thức tôn giáo, bùa ngải, thuốc. Sức mạnh, lòng can đảm, khí lực thanh xuân.
Truyền máu: Thầy thuốc Giáo hoàng Innocent VIII kê đơn máu người trẻ để cứu Giáo hoàng.
Trích máu: Phổ biến. Học thuyết Galen hợp lý hóa trích máu để lọc bỏ dịch xấu.
Quan niệm về chức năng cơ thể: Các học thuyết thời Phục hưng không thay đổi nhiều.
Michael Servetus (1511-1553): Thầy thuốc châu Âu đầu tiên mô tả hệ tuần hoàn phổi.
- Cuộc đời: Tranh đấu chống giáo điều. Bị Công giáo đốt hình nộm, Tin lành đốt sống.
- Tác phẩm “Về Sự Phục hồi Đạo Cơ đốc” (1553): Chứa mô tả tuần hoàn phổi. Máu đi qua phổi từ tim phải sang tim trái.
Realdo Colombo (1510-1559): Học trò Vesalius. Giảng viên giải phẫu. Phê bình The Fabrica của Vesalius.
- Tuần hoàn phổi: Mô tả năm 1545. Không khí vào phổi, hòa với máu từ động mạch phổi, chuyển sang thất trái.
Andrea Cesalpino (1519-1603): Giáo sư y khoa và thực vật học. Dùng thuật ngữ “tuần hoàn” và “mao mạch”. Mô tả van tim, mạch máu nối tim với phổi.
Girolamo Fabrici (1533-1619): Thầy của Harvey. Mô tả van tĩnh mạch (1603). Van làm chậm dòng máu đi từ tim ra ngoại vi.
William Harvey (1578-1657):
- Tiểu sử: Con cả trong 7 người con. Bằng Cử nhân Nghệ thuật Cambridge. Đến Padua. Bác sĩ tư thành đạt, ngự y vua James I và Charles I.
- Nhiệm vụ: Chẩn đoán phù thủy, tháp tùng vua Charles I, phục vụ Nội chiến. Mổ xác Thomas Parr (152 tuổi).
- Tính cách: Bảo thủ, tuân thủ hình thức. Nhưng có thái độ chính trị sắc sảo.
- De motu cordis (1628): Chuyên luận giải phẫu học về chuyển động của tim và máu trên động vật.
- Phát hiện cách mạng: Máu tuần hoàn liên tục. Tim là khối cơ, co bóp là chuyển động quan trọng nhất.
- Thí nghiệm: Dùng động vật máu lạnh (rắn, ốc sên, ếch, cá) và chó bị chảy máu để quan sát chuyển động chậm của tim.
- Tính toán lượng máu: Lượng máu tim bơm ra mỗi giờ vượt xa trọng lượng cơ thể.
- Thách thức Galen: Chứng minh sai lầm trong hệ thống Galen. Không tìm thấy cấu trúc nối động mạch với tĩnh mạch (mao mạch).
- Chết: Bệnh gút, sức khỏe suy yếu, nghiện thuốc phiện.

Ảnh hưởng nghịch lý của Harvey: Điều trị bằng con đỉa và Dao chích

Harvey và trích huyết: Không ảnh hưởng việc trích máu. Bảo vệ trích huyết tĩnh mạch là công cụ giảm bệnh sung huyết.
Trích huyết sau Harvey: Vẫn phổ biến. Có nhiều cuộc tranh luận về vị trí lấy máu (xa/gần tổn thương), lượng máu, tốc độ.
Quesnay (kinh tế học trọng nông): Tranh luận về hiệu quả chuyển dòng/lùa máu.
Đỉa hút máu: Thay thế trích huyết bằng dao chích. Thậm chí dùng cho tự tử (phụ nữ trẻ dùng 50 con đỉa).
Hirudo medicinalis: Bị săn lùng đến tuyệt chủng ở Tây Âu.
François Victor Joseph Broussais: Dẫn đầu dùng đỉa. Tin bệnh do viêm nhiễm đường tiêu hóa.
Ưu điểm đỉa hút máu: Không gây đau đớn. Phẫu thuật tạo hình và thẩm mỹ dùng đỉa để rút máu cục, chống đông.
Nước bọt đỉa: Chứa enzyme, kháng đông, kháng sinh, gây mê/tê.
“Dư máu”: Lý thuyết tồn tại hàng trăm năm sau Galen. Trích huyết là hợp lý để thải bỏ chất thối rữa.
Thuyết mới: Protein gắn sắt bảo vệ cơ thể chống nhiễm trùng, ung thư. Dự trữ sắt giảm làm giảm tử vong một số nhiễm trùng.
Y học hiện đại: Trích máu tĩnh mạch điều trị rối loạn quá tải sắt.
Trích huyết thế kỷ 19: Vẫn được sử dụng rộng rãi, ví dụ trong cái chết của George Washington (1799).
Chống trích huyết: Jan Baptista van Helmont (triết gia hóa học) chống lại “Ông ba bị ưa máu me”. Đề nghị thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên.
Pierre Charles Alexandre Louis (1787-1872): Dùng “hệ thống số” (thống kê) đánh giá phương pháp điều trị. Nghiên cứu cho thấy trích huyết không tác dụng với viêm phổi.
Trích huyết sau Harvey: Vẫn được dạy trong y học đến thế kỷ 20 cho suy tim, viêm phổi, sốt thấp khớp, xuất huyết não. Giảm thân nhiệt, giảm đau.

Sự Truyền máu

Harvey và truyền máu: Hoài nghi. Nhưng học trò ông tiêm thuốc, chất độc, chất dinh dưỡng, máu vào tĩnh mạch động vật.
Thí nghiệm truyền máu: Từ 1660-1680. Bị đặt ngoài vòng pháp luật.
Thành công truyền máu: Chỉ sau Thế chiến thứ nhất (đơn giản, chắc chắn, an toàn, tác dụng).
Rào cản miễn dịch học: Không tương hợp giữa người cho và người nhận máu.
Christopher Wren, Richard Lower, Robert Boyle (Anh): Thử nghiệm tiêm chất khác nhau vào tĩnh mạch động vật.
Richard Lower: Truyền máu giữa hai con chó sống bằng cách nối động mạch-tĩnh mạch. Cứu sống chó gần chết.
Jean Baptiste Denis (Pháp): Vượt rào cản loài. Truyền máu bê sang chó. Truyền máu bê sang người (1667).
- Luận điểm: Máu động vật chữa bệnh tốt hơn máu người (không ô uế dục vọng).
- Thí nghiệm: Truyền 300cc máu cừu cho bé trai 15 tuổi sốt dai dẳng -> hồi phục.
- Kết thúc: Bệnh nhân khác chết sau truyền máu -> chấm dứt giai đoạn đầu truyền máu thực nghiệm. Denis bị cấm.
Karl Landsteiner (1868-1943): Phát hiện nhóm máu khác nhau (O, A, B, AB) năm 1900. Giải Nobel 1930.
Truyền máu hiện tại: Vẫn có huyền thoại, mê tín. Rủi ro bệnh (giang mai, sốt rét, viêm gan, AIDS, sốt West Nile) nếu máu không được kiểm tra.
Ghép tạng: Dùng mô mềm (gân, dây chằng, sụn), van tim từ xác chết. Nguy cơ nhiễm trùng.
Virus West Nile: 2002, 4 người ghép tạng từ cùng người cho bị nhiễm.
Xung đột: Yêu cầu phát hiện người cho tạng không khỏe mạnh tạo xung đột với quyền tự do cá nhân.

Thay tim mới khi tim cũ bị bệnh

Bệnh tim mạch: Nguyên nhân tử vong chính. Phẫu thuật thay tim, tim nhân tạo.
Ghép tim người đầu tiên: Christiaan Barnard (Nam Phi, 1967).
Ghép tim ở động vật: Tinh tinh, khỉ baboon, cừu.
Thuốc Cyclosporin (1980): Chế ngự thải ghép -> thúc đẩy chương trình thay tim mới.
Vấn đề sau ghép tạng: Biến chứng thuốc ức chế miễn dịch, tái phát bệnh ban đầu, đạo đức (nguồn tạng hiếm).
Nhu cầu ghép tạng tăng: Do viêm gan C. Người hiến tạng tăng nhưng người chờ nhận tăng gấp 4.
Thách thức: Cơ thể không chấp nhận vật lạ. Bác sĩ 1960s biết rào cản miễn dịch. Thuốc ức chế miễn dịch vẫn không vượt qua hết nguy cơ thải ghép.
Dự phòng: Nhu cầu cấp thiết hơn điều trị.

Santorio Santorio và Phương pháp định lượng

Santorio Santorio (1561-1636): Thầy thuốc, triết gia. Người lập ra sinh lý học định lượng thực nghiệm.
Nghề nghiệp: Phòng mạch tư thành công. Giáo sư y học lý thuyết Padua.
Đổ mồ hôi không thấy được: Nghiên cứu hiện tượng. Chế tạo cân đặc biệt (ghế treo trên đòn cân) để đo lường trọng lượng cơ thể sau ăn, uống, ngủ, vận động trong 30 năm.
Ars de statica medicina (Số liệu y học, 1614): Sách nhỏ về kết quả. Xuất bản 30 lần.
Luận điểm: Y sĩ không hiểu định lượng đổ mồ hôi không chữa được bệnh. Đề nghị người đọc sống “tuân theo luật lệ” (ngồi cân khi ăn).
Phản bác: Kẻ công kích cho rằng chất lượng quan trọng hơn số lượng.
Di sản Galen: Santorio vẫn làm việc trên di sản Galen. Không coi những khác biệt giải phẫu là vấn đề lớn.
Cải tiến dụng cụ: Nhiệt kế lâm sàng, dụng cụ đo độ ẩm, đo mạch, giường đệm nước, bàn, ghế, thụt tháo, phẫu thuật.
Tinh thần sáng tạo: Không cắt đứt quá khứ, chỉ hỗ trợ y học Galen.

Những nền văn hóa và văn minh của thổ dân châu Mỹ

Tân Thế Giới: Được Columbus và các nhà thám hiểm mô tả như Vườn Địa đàng. Thực tế là khó khăn (khí hậu khắc nghiệt, thực phẩm lạ, đói kém).
Trao đổi toàn cầu: Phát hiện châu Mỹ dẫn đến trao đổi dân tộc, cây cỏ, động vật, tác nhân gây bệnh.
Thảm họa nhân khẩu học: Đối với thổ dân châu Mỹ.
Lịch sử châu Mỹ: Bị thiên vị châu Âu. Tài liệu của người Âu hình thành sau sự sụt giảm dân số thổ dân.
Di cư sớm nhất: Tranh cãi. Khoảng 10.000-20.000 năm trước qua eo đất Siberia-Tân Thế Giới.
“Bộ lọc lạnh” eo biển Bering: Sàng lọc nhiều tác nhân gây bệnh và côn trùng.
Bệnh tật trước Columbus: Viêm khớp, ung thư, bệnh nội tiết, thiếu chất, loãng xương, ký sinh trùng đường ruột, lỵ, viêm phế quản, lao, sốt do virus/rickettsia, ghẻ cóc, bệnh Carrion, bệnh ruồi cát, bệnh Chagas.
Sốt rét và sốt vàng: Tình hình trước Columbus chưa rõ. Quinine chữa sốt rét từ vỏ cây Nam Mỹ.
Giang mai: Một số thầy thuốc thế kỷ 16 cho là bệnh mới từ Tân Thế Giới.
Lao: Có mặt trước Columbus. Các thương tổn xương đặc trưng cho lao chỉ ở số ít người.
Thương tổn xương: Khoảng 15% hài cốt ở Bắc Mỹ có bằng chứng chấn thương, nhiễm trùng, viêm khớp.
Thảm họa dân số: Sụt giảm ghê gớm sau khi tiếp xúc với người Âu. Ước tính dân số trước 1492 từ 8-13 triệu.
Nguyên nhân sụt giảm dân số: Bệnh dịch (đậu mùa, sởi), hỗn độn, bóc lột, chiến tranh, đói kém.
Người châu Âu: Lợi dụng chia rẽ thổ dân.
Buôn bán nô lệ: Mang người châu Phi đến Tân Thế Giới, dẫn đến sự pha trộn vi trùng từ châu Âu, châu Phi, châu Mỹ.

Các nền văn minh bản địa tại châu Mỹ Latin

Trung Mỹ và Peru: Nơi hình thành các nền văn minh (Maya, Aztec, Inca) trước người châu Âu. Phát triển tổ chức xã hội, chính quyền, nghệ thuật, chữ viết, toán học, thiên văn, lịch.
Phá hủy tài liệu: Hầu hết bản thảo tiền-Columbus bị Tây Ban Nha phá hủy.
Nông nghiệp: Chuyển từ săn bắt-hái lượm sang tĩnh tại. Bắp được trồng hơn 7.000 năm ở Mexico.
Sức khỏe thổ dân: Xấu đi nhiều thế kỷ trước 1492. Do nông nghiệp và nền văn hóa thành thị.
Ảnh hưởng chinh phục châu Âu: Bệnh dịch (đậu mùa, sởi), hủy hoại cấu trúc xã hội.

Nền văn minh Aztec

Đế quốc Aztec: Ngự trị Trung Mỹ thế kỷ 14-16. Thủ đô Tenochtitlán (nay là Mexico City) với dân số trên 200.000.
Công cuộc chinh phục: Hernán Cortés lợi dụng chia rẽ nội bộ, chiếm thủ đô 1521. Bệnh đậu mùa là “đồng minh mạnh nhất” của Cortés.
Vệ sinh: Nước uống sạch hơn châu Âu. Tắm hàng ngày. Tắm hơi để thanh tẩy, thư giãn, xua bệnh sốt.
Đường phố: Quét, rửa hàng ngày. Cấm đổ rác. Phân người thu lại làm phân bón, nước tiểu dùng nhuộm vải.
Bệnh tật: Kiết lỵ, bệnh dạ dày-ruột, phong thấp, nhiễm trùng hô hấp. Lao cột sống.
Y tế công cộng: Nhà trọ/bệnh viện cho chiến binh, người ốm, người nghèo. Bác sĩ nhà nước trả lương. Hệ thống kiểm dịch chặt chẽ.
Sự sụp đổ: Do đậu mùa, sởi, chiến tranh, đói kém, nô dịch.
Hiến sinh con người: Để đáp ứng nhu cầu protein (tranh cãi). Hoặc phục vụ mục đích chính trị, tôn giáo.
- Nghi lễ: Dùng lưỡi đá chai, xương cá để rạch lưỡi, tai, cơ quan sinh dục hiến máu cho thần.
- Ăn thịt người: Các tài liệu Tây Ban Nha dựa trên tin đồn từ kẻ thù. Là cớ để Tây Ban Nha tiêu diệt văn hóa Aztec.
Chế độ ăn: Bắp, đậu, khoai tây, khoai mì. Gia cầm, cá, sò ốc, chó, chuột lang. Côn trùng, lưỡng cư (châu chấu, kiến, ếch) bổ dưỡng.
Y học Aztec: Thầy thuốc thảo dược giỏi. Vườn bách thảo để trồng cây thuốc. Thí nghiệm thuốc trên nạn nhân hiến tế.
- Tài liệu: Bị lính và thầy tu Tây Ban Nha tiêu hủy. Một số phục hồi nhờ cộng sự Aztec.
Nghi thức chữa bệnh: Trộn lẫn ma thuật, tôn giáo, kinh nghiệm. Thú tội, thanh tẩy, xoa bóp, rà soát cơ thể tìm “vật cấy vào”.
Chẩn đoán: Quan sát diện mạo, hành vi, giấc mộng. Xem bộ lòng vật hiến tế. Cho mang bùa.
Thần thánh: Nhiều vị thần liên quan bệnh tật, bài thuốc, người hành nghề y.
Phân công chức năng: Trích máu tĩnh mạch, phẫu thuật, nội khoa. Nha sĩ điều trị viêm lợi, nhổ răng, thẩm mỹ.
Phẫu thuật: Lưỡi dao đá chai. Gãy xương, bong gân ngang ngửa châu Âu. Gây mê/tê bằng jimson weed, marijuana, mescaline, peyote.
- Vết thương: Rửa và đắp bằng cỏ, dầu, thuốc đắp.
- Khoan sọ: Thực hiện ở Aztec và Maya (Inca nổi tiếng nhất).
- Bài thuốc Aztec: Khoáng chất (ngọc bích, than chì), bộ phận động vật (mật, nọc độc), nhựa cao su.
Tài liệu Tây Ban Nha: Chứa nhiều bóp méo, xuyên tạc.
Phái bộ truyền giáo: Gây ra dịch bệnh, suy giảm dân số.
Phục hồi kiến thức Aztec: Các tài liệu Nahuatl được dịch. Francisco Hernández (1570) thu thập thông tin về cây cỏ, thảo dược Tân Thế Giới.

Nền văn minh Maya

Lịch sử: Người châu Âu lần đầu thấy năm 1502. Bão cuốn tàu Tây Ban Nha đến Yucatan 1517. Bernal Diaz del Castillo, Diego de Landa ghi lại.
Di sản: Thành phố tráng lệ, đền thờ, kim tự tháp, tượng đài, lịch, hệ thống thủy lợi.
Thời kỳ suy thoái: Thế kỷ 9. Do dân số quá tải, suy dinh dưỡng, dịch bệnh, chiến tranh, thay đổi khí hậu, phá rừng, hạn hán.
Hiến tế: Nhiều bộ xương trong giếng sâu và hang động thiêng liêng chứng tỏ hiến tế người để cầu mưa.
Hình ảnh người Maya: Từng được hình dung là văn minh cao, đô thị hóa, hòa bình. Sau đó phát hiện luôn sống trong chiến tranh, tù binh bị hành hạ, hiến tế.
Văn khắc trên bia: Tài liệu biên niên vua chúa, thần thánh, huyền thoại. Hiến máu là phần quan trọng nghi lễ tôn giáo, chính trị.
Nghi lễ tận diệt: Phá hủy công trình, đồ đạc để tượng trưng thất bại của kẻ địch.
Sinh học-dân tộc học: Cung cấp tri thức về đời sống, văn hóa, thực vật của Maya cổ xưa.
Bài thuốc Maya: Thảo dược địa phương, khoáng chất, bộ phận động vật, sản phẩm từ thuốc lá.
Thuốc lá: Ban đầu “uống thuốc lá”. Sau này ngâm cóc sống vào rượu thảo dược. Dùng chữa đau nhức, cảm cúm, mụn nhọt, đau răng, sốt, rắn cắn. Phụ nữ tránh sẩy thai.
Coca và vôi: Làm thuốc kích thích, chống mệt mỏi, bảo vệ chống rắn.
Thầy shaman: Nhai thuốc lá, phun nước bọt lên bệnh nhân. Sau khi say thuốc, nhìn được bên trong cơ thể.
Coca: Sản phẩm cocoa từ hạt quả cocoa. Người Maya dùng cocoa làm thức uống từ 600 TCN.

Nền văn minh Inca

Inca: Cuzco (Peru) là trung tâm. Bao gồm Argentina, Bolivia, Chile, Colombia, Ecuador. Hệ thống đường bộ xuất sắc.
Suy thoái trước chinh phục: Francisco Pizarro (1532) lợi dụng việc Inca bị suy yếu do tranh giành ngôi báu và bệnh đậu mùa.
Bệnh dịch: Đậu mùa, sốt chấy rận, cúm, sởi tàn phá.
Ghi chép: Juan de Betanzos ghi lại “Truyện kể của người Inca”.
Quipu (dây thắt nút): Người Inca không có chữ viết. Dùng quipu để mã hóa thông tin. Bị Tây Ban Nha đốt toàn bộ.
Khảo cổ: Khám phá Machu Picchu (Bingham 1911). Có lẽ là điền trang tư nhân của quý tộc. Hài cốt công nhân được nuôi dưỡng khá tốt.
Nghĩa địa cổ ở Lima: Hài cốt hơn 2.000 người Inca. Nhiều xác ướp còn nguyên tóc, da, mắt.
Bệnh Carrion: Rất phổ biến. Giai đoạn phát ban (Verruga peruana), sốt cấp tính (sốt Oroya). Daniel A. Carrión chứng minh tính đồng nhất.
Bệnh ruồi cát (Leishmaniasis): Có lẽ mang tới châu Mỹ qua buôn bán nô lệ.
Y học Inca: Đạt trình độ cao. Thầy thuốc cha truyền con nối.
Phương pháp điều trị: Thảo dược, tắm, trích máu, xoa bóp, điều trị vết thương.
Phẫu thuật Peru: Cắt chi, khoan sọ (có thể với sự giúp sức của lá coca). Hàng ngàn sọ bị khoan.
Coca: Cây bụi thiêng liêng. Lá nhai với tro/vôi sống chống mệt mỏi, giảm buồn ngủ, hưng phấn. Giúp chịu đói, khát, lạnh ở độ cao.
Khoan sọ Inca: Hơn nửa số sọ cổ xưa bị khoan trên thế giới ở Peru. Có lẽ dùng coca gây tê tại chỗ.
- Kỹ thuật: Nạo xương, cắt xương hình chữ nhật, cắt xương hình tròn, khoan rồi cắt.
Truyền thống y học Inca: Vẫn còn ở Peru và Bolivia. Trộn lẫn ma thuật, kinh nghiệm, tôn giáo.
Phong trào indigenismo (thập niên 1930): Tôn vinh truyền thống bản địa. Manuel Nunẽz Butrón tổ chức đội xung kích vệ sinh nông thôn.

Bệnh tật tại châu Mỹ

Ảnh hưởng chinh phục châu Âu: Tai họa “những vụ dịch trên vùng đất trinh nguyên” và “sự xâm nhập của loài móng guốc”.
Động vật gặm cỏ từ châu Âu: Thay đổi cảnh quan, tiếp cận tài nguyên thiên nhiên (cừu ăn hết đồng cỏ).
Dịch trên vùng đất trinh nguyên: Không có miễn dịch. Tỷ lệ tử vong cao. Trẻ em chết vì kiệt nước, đói dù không mắc bệnh.
Bệnh của Cựu Thế Giới: Đậu mùa, sởi hủy hoại thổ dân. Góp phần cho người Âu chiếm đất.
Nô lệ châu Phi: 10 triệu người từ thế kỷ 16-19. Mang theo bệnh sốt rét, đậu mùa, ghẻ cóc, phong, giun rồng, giun chỉ.
Bệnh mới: Giun chỉ (Wuchereria bancrofti) trở thành bệnh lưu hành ở miền nam Mỹ (Charleston, South Carolina).
Dịch bệnh trước Columbus: Các vụ dịch ở Tây Nam và Đồng Cỏ Lớn ở Bắc Mỹ trước khi có người Âu.
Đậu mùa: Vẫn là mối đe dọa. Jenner đưa phương pháp chủng ngừa.
Ảnh hưởng lên Alaska và Canada: Rượu, thuốc lá, đậu mùa, bệnh hoa liễu, lao. Dịch đậu mùa 1860s giết nửa dân da đỏ British Columbia.
Sụt giảm dân số bản địa: Người Âu cho là không thể tránh khỏi.
Y học dân gian thổ dân: Sử dụng phương pháp điều trị riêng, từ thảo dược châu Phi. Bà mụ, điều dưỡng, thầy phù thủy da đen.
Truyền thống chữa bệnh: Tâm linh, tôn giáo, trà thuốc, thảo dược, thuốc đắp, cầu nguyện, bài hát.

Sự Mỹ hóa nền y học của Cựu Thế Giới

Tân Thế Giới: Thay đổi tư tưởng châu Âu. Nhưng người Âu vẫn tiếp thu vào hệ thống tín ngưỡng lâu đời.
Định cư Bắc Mỹ: Ý tưởng không thực tế về Vườn Địa đàng. Thực tế: khí hậu khắc nghiệt, thực phẩm lạ, đói kém. Tỷ lệ tử vong cao.
Bệnh tật thời thuộc địa: Hô hấp, dạ dày-ruột, sốt, bệnh trẻ em. Miền Bắc: thời tiết khắc nghiệt. Miền Nam: sốt rét, giun móc, sốt vàng.
Người châu Âu: Ban đầu đói khát, không phải bệnh mới.
Tác động tàn phá lên thổ dân: Bệnh của châu Âu tàn phá dân số bản địa. Người Âu cho là thổ dân thích ứng kém.
Y tế thuộc địa:
- Thuộc địa Tây Ban Nha và Pháp: Thử thành lập cơ sở y tế kiểu châu Âu.
- Thuộc địa Anh: Ít di thực định chế nghề nghiệp. Thiếu thầy thuốc lành nghề, không có hội đoàn y khoa, trường y.
Thầy thuốc, luật sư, giáo sĩ: Là tầng lớp có học. Giáo sĩ giải quyết nhu cầu y học và tinh thần.
Thầy thuốc-thầy giảng: Bổ sung học vấn thần học bằng giải phẫu học, sinh lý học. John Winthrop, Jr. là mẫu hình.
Benjamin Franklin: Kê đơn thuốc, khuyên y học. Nhưng tin rằng phải tự suy nghĩ trước khi nghe bác sĩ.
Sách y học dân gian: “Mỗi người tự điều trị cho chính mình”, “Thuốc men sơ khai”.
Chuyên nghiệp hóa nghề y: Thầy thuốc đòi đặc quyền, luật hành nghề y ngặt nghèo. Nhưng không phù hợp với văn hóa Mỹ.
“Bác sĩ”: Tại thuộc địa, chỉ người bán thuốc, phẫu thuật, chữa bệnh. Học việc với thầy thuốc kinh nghiệm.
Phụ nữ: Tài năng chữa bệnh thảo dược, hộ sinh, điều dưỡng. Nhưng không được gọi là “bác sĩ”.

Chiến tranh Cách mạng và nền Cộng hòa mới

Chiến tranh Cách mạng (1775-1783): Tăng nhu cầu dịch vụ y tế. Thuốc men bị phong tỏa.
Y học quân sự: Thiếu kinh nghiệm, kinh phí, đồ tiếp tế. 3 Tổng Giám đốc Dịch vụ Y tế bị bãi chức.
Thầy thuốc chính thống và không chính thống: Chính thống: đại diện y học Hippocrates. Không chính thống: cạnh tranh, gọi chính thống là y học dị căn.
Định chế mới: Hội đoàn y tế địa phương, quận, tiểu bang. Quy tắc đạo đức nghề nghiệp, bảng giá dịch vụ.
Quốc phụ và y học: Benjamin Franklin, Thomas Jefferson, Benjamin Rush quan tâm khoa học.
Benjamin Rush (1745-1813): “Nhà cách mạng ruồi trâu”. Thành viên Hội nghị Lục địa, ký Tuyên ngôn Độc lập. Chống nghiện rượu, thuốc lá, nô lệ.
- Triết lý: Xã hội nông nghiệp tạo sức khỏe. Đô thị hóa gây bệnh tật. Dịch bệnh ở đô thị “ngăn chặn các thành phố lớn mạnh”.
- Y học chính trị: Người ái quốc hưởng sức khỏe tốt. Tự do quá lố gây bệnh tật, mất trí.
- “Tra cứu và quan sát y học về các chứng bệnh tâm thần” (1812): Chuyên luận tâm lý học đầu tiên ở Mỹ.
Điều trị: Bệnh do tích tụ chất thối, mạch máu co lại. Liệu pháp: loại bỏ chất độc hại bằng trích huyết, giác lể, gây ói, xổ ruột, đổ mồ hôi. Trị liệu biến cải theo địa phương, bệnh nhân.
Sốt vàng: Bí ẩn. Sốt vàng ở châu Mỹ là một trong những bệnh đáng sợ nhất. Triệu chứng: sốt, rét run, đau đầu, ói nước đen.
- Dịch tại Philadelphia (1793): Hơn 10% dân số chết.
- Rush và “Y học mạnh tay” (heroic medicine): Trích huyết và xổ liều mạnh. Quấn bệnh nhân bằng mền ướt lạnh, tưới nước lạnh.
William Cobbett (nhà báo): Chế nhạo Rush. Tố cáo Rush có ham mê rút máu người.
Cái chết của George Washington (1799): Do viêm họng. Được trích huyết, cho tẩy ruột, làm rộp da.
Sốt vàng và môi trường: Rush quy tội cho khí độc từ cà-phê thối rữa ở bến tàu.
Đảng phái chính trị: Đảng Dân chủ (Jefferson) cho rằng sốt do điều kiện địa phương. Đảng Cộng hòa chống thuyết bệnh lây, kiểm dịch.
Thuyết không bệnh lây (anticontagionist): Bệnh sốt vàng không lây qua tiếp xúc người bệnh. Phát xuất từ điều kiện địa phương.
Noah Webster (từ điển học): Thu thập thông tin về sốt ói ra mật ở Mỹ.
Điều trị sốt vàng: Chăm sóc kỹ lưỡng, điều trị triệu chứng, nghỉ ngơi.
William Osler: Khuyên dùng nước khoáng kiềm có gaz, calomel, thụt tháo nước muối, tắm mát.

Nghề Y (Mỹ)

Thời thuộc địa: Ít trở ngại pháp lý hành nghề y.
Luật cấp phép hành nghề: Các thầy thuốc thành lập hội, vận động luật cấp phép để loại trừ người hành nghề không chính quy. Bãi bỏ luật cấp phép 1845.
Hiệp hội Y khoa Mỹ (AMA) (1847): Đẩy mạnh lợi ích nghề nghiệp.
Giáo dục y khoa: Học việc hoặc trường y khoa. Trường tư thục cạnh tranh.
Kết quả: Thừa bác sĩ chính quy.
BS William Currie: Cảnh cáo thầy thuốc không chính thống “chữa lành bệnh chỉ là nhờ may mắn”.
Tính đặc thù vùng: Miền nam: môi trường y tế đặc thù. Miền khác: chủng tộc.
Giả thuyết chủng tộc: Bác sĩ miền nam dùng kích thước xương sọ, khoa tướng học để ủng hộ sự khác biệt chủng tộc trong sinh lý, tâm thần.
Nô lệ: Hợp lý hóa tình trạng nô lệ. Có miễn dịch với một số bệnh. Có khả năng làm việc ngoài đồng.
Bệnh tật của nô lệ: Lao của người da đen (lao kê), viêm họng, nhiễm ký sinh trùng, bệnh đường hô hấp, tử vong trẻ sơ sinh/mẹ cao.
Sốt rét: Phổ biến ở miền nam. Người da đen ít mẫn cảm.
Bệnh châu Phi ở Tân Thế Giới: Lỵ amip, giun móc, giun rồng, giun chỉ, ghẻ cóc, giang mai, mắt hột, sốt rét, sốt vàng.

Cuộc Nội chiến

Nô lệ: Nguyên nhân xung đột.
Chuẩn bị chiến tranh: Không bên nào chuẩn bị vệ sinh môi trường, chăm sóc thương binh. Bệnh viện dã chiến thiếu thốn.
Bệnh tật: Sốt, kiết lỵ, sốt rét, sốt thương hàn, đậu mùa. Bệnh làm suy kiệt sức khỏe (hen suyễn, lao, động kinh).
Phẫu thuật quân đội: Thô sơ. Thiếu đồ tiếp liệu, dụng cụ. Không dùng gây mê/tê thường xuyên.
Miền nam: Thiếu thốn thuốc men (chloroform, quinine, belladonna). Không có Ủy ban Vệ sinh.
Tử vong: 600.000 người chết. Bệnh hơn chiến trường.
Tổ chức quân đội: Tập hợp người và động vật từ thôn quê -> phát tán bệnh dịch.
Bệnh mãn tính và tàn tật: Sốt rét, hoại thư, cắt chi.
Thiếu vitamin C, trúng nắng, đau quặn ruột: Phổ biến do thiếu thực phẩm dinh dưỡng, nước an toàn.
Nước uống: Lấy từ đầm Chickahominy (chứa xác người, ngựa chết). Pha rượu whisky để khử trùng.
Rận: “Cận vệ” của lính.
Quân dịch: Khám tuyển qua loa. Tân binh quá trẻ, quá già, một vài là phụ nữ.
Chấn thương tâm lý: Rối loạn stress sau chấn thương (trúng nắng, nhớ nhà, rối loạn thần kinh tim).
Miền nam hậu chiến: Phá hủy thư viện, trường y. Bệnh tật dai dẳng.
Bệnh dịch lớn ở động vật: Tả ở lợn, viêm phổi-màng phổi ở bò.
Điều dưỡng trong chiến tranh: Louisa May Alcott, Walt Whitman. Chăm sóc, an ủi bệnh nhân.
Dorothea Lynde Dix: Tổng giám thị các điều dưỡng nữ. Cải thiện điều trị người mất trí. Nhưng “quá kỳ quặc, cầu kỳ và độc đoán”.
Clara Barton: Sáng lập Hội Chữ thập đỏ Mỹ.
Ủy ban Vệ sinh Mỹ (1861): Cung ứng thực phẩm, thuốc, hỗ trợ nhân đạo. Cải thiện vệ sinh trại lính, bệnh viện.
Báo cáo: Sanitary Reporter. Danh bạ bệnh viện (600.000 thương bệnh binh, tử sĩ).
Phẫu thuật viên quân đội: Than phiền về hậu cần.
Jonathan Letterman: Giám đốc y khoa quân đoàn Potomac. “Cha đẻ của y học chiến trường hiện đại”.
- Hệ thống vận chuyển thương binh: 3 cấp (Trạm Cứu thương chiến trường, Bệnh viện dã chiến, Bệnh viện lớn).
- Bảo tàng Y học quân đội (1862): Thu thập mẫu nghiệm giải phẫu, bệnh lý bất thường. Trở thành Viện Bệnh lý Quân đội.
- Lịch sử Y học và Phẫu thuật trong Nội chiến: 6.000 trang, 6 tập.
- John Shaw Billings: Thư viện Y học Quân đội (Thư viện Y học Quốc gia).
Đoạn chi: 75% phẫu thuật. 60.000 ca, 35.000 sống sót. Cứu sống nhiều người.
Chi giả: Thị trường dụng cụ thay thế. Câu chuyện Jules Verne về cựu chiến binh cụt chi.
“Điều trị ít can thiệp”: Trước chiến tranh. Phẫu thuật viên Nội chiến phải can thiệp nhanh và mạnh tay.
Chi ảo (phantom limb pain): Silas Weir Mitchell nghiên cứu. Từng bị coi là loạn thần. Do viêm thần kinh lên, thay đổi thần kinh trung ương.

Y học lâm sàng và Dự phòng

Thế kỷ 17: Bất ổn chính trị, xã hội, tinh thần. Y khoa và khoa học gắn với tôn giáo, chính trị.
Francis Bacon: Cách tiếp cận mới với y học. Thu thập số liệu theo kinh nghiệm. “Phục chế lớn” biến đổi khoa học, cải thiện nhân loại.
Ảnh hưởng y học: Chỉ một số ít bệnh nhân. Thầy thuốc uyên bác phục vụ người giàu. Người nghèo dựa vào “thầy thuốc không chính quy”.
Molière (1622-1673): Châm biếm bác sĩ. “Tình yêu là người bác sĩ tốt nhất”.
Thuốc mới: Quinine, ipeac. Thực phẩm mới (khoai tây, bắp) -> tác động y tế, dân số.
Thống kê sinh đẻ và tử vong: John Graunt (1620-1674) tác giả “Những nhận xét về các Thông báo Mai táng”. Tỷ lệ tử vong thành thị cao hơn nông thôn.
Thomas Sydenham (1624-1689): “Hippocrates của người Anh”. Phản ứng với y học trừu tượng.
- Triết lý: Hỗ trợ lành bệnh tự nhiên, tìm dạng triệu chứng, nguyên do bệnh. Kinh nghiệm là thầy.
- Giáo dục y khoa: Chỉ bên giường bệnh.
- Thanh giáo: Tăng kiến thức hữu ích là nghĩa vụ tôn giáo.
- Đối với mổ xác: Vô ích.
- Đơn thuốc: Phải chừng mực, đơn giản. Opium làm giảm đau đớn.
Đại dịch hạch (1665): Sydenham đưa gia đình ra khỏi London. Hoàn thành “Các nhận xét y học liên quan đến lịch sử và chữa trị các bệnh cấp tính”.
Phân loại bệnh: Dùng phương pháp phân loại khoa học. Bệnh là thực thể độc lập. Bệnh cấp tính dịch/rải rác.
Bệnh đậu mùa: Sydenham phân biệt với sốt tinh hồng nhiệt, sởi. Cho rằng đậu mùa là bệnh không thể thiếu được của tuổi trưởng thành.
“Chế độ làm mát”: Đắp mền mỏng, trích máu vừa phải, uống nhiều nước.
Bệnh tâm thần: Rối loạn tâm lý thường gặp. Hysteria (động kinh) ở cả nam và nữ. Chữa bằng “xi rô nước thép”, cưỡi ngựa.

Bàn về những nỗi thống khổ do bệnh Gút và các tính chất của Colchicine

Bệnh gút: Sydenham chịu đựng 34 năm. Gút thường tấn công đàn ông trẻ, giàu có, đam mê rượu chè.
Nguyên nhân: Rối loạn di truyền biến dưỡng purine, tích tụ acid uric. Sỏi thận.
Cơn đau: Dữ dội ở ngón chân cái, rét run, sốt. Gây biến dạng khớp, đau kinh niên.
Điều trị: Sydenham dùng opium.
Colchicum: Chất trích thô từ hoa kỵ phù lam. Dùng trong bài thuốc xổ cổ truyền. Giảm cấp kỳ cơn đau gút. Cơ chế chưa rõ.
- Tác dụng khác: Kích thích tình dục. Tác dụng phụ: buồn nôn, gây chết.
- Phân lập: Joseph Pelletier và Joseph Bienaimé Caventou (1820).

Quinine và Sốt rét

Sốt rét: Triệu chứng: khát nước, nhức đầu, mệt mỏi, cuồng sản. Sốt rét là bệnh gây nhiều tác hại nhất lịch sử loài người.
Tình hình sốt rét: Thế kỷ 17, phân bố lớn nhất ở châu Âu. WHO: 300 triệu người/năm, trên 1 triệu người chết (90% ở châu Phi).
Quinine: Thuốc chuyên trị sốt rét. Từ vỏ cây cinchona (Peru).
- Lịch sử: Thổ dân châu Mỹ phát hiện. Nữ Bá tước Chinchóna. Lan nhanh khắp châu Âu. Giá cao.
- Sydenham: Tin quinine an toàn và có tác dụng.
- Tính cách mạng: Phá vỡ dược lý học cổ xưa (thuốc phải phức tạp và gây xổ ruột).
Tác dụng phụ: Nhức đầu, ói, phát ban, điếc tai.
Sốt rét và khai thác châu Phi: Quinine giúp người châu Âu khai thác châu Phi.
Đề kháng sốt rét: Biến dị di truyền (thiếu máu hồng cầu hình liềm, thiếu máu vùng biển) tăng sức đề kháng.
Phân lập quinine: 1820. Sản xuất số lượng lớn. Đồn điền cinchona ở Indonesia và Ấn Độ.
Tác nhân sốt rét: Plasmodium (nguyên bào). Muỗi Anopheles cái truyền bệnh.
Lịch sử phòng chống: Thập niên 1950, 1960 lạc quan. 1970s sốt rét quay lại. 1980s từ bỏ hy vọng tiêu diệt.
Y tế công cộng: Phòng chống bền vững cần thiết. WHO đưa ra chương trình đặc biệt. Đẩy lùi sốt rét (Roll Back Malaria).
Sinh học phân tử: Giải mã bộ gene Plasmodium falciparum và Anopheles gambiae.
Thách thức vaccine: Rào cản kinh tế và địa lý chính trị.

Những nền tảng của thế kỷ 18 dành cho Y học hiện đại

Thế kỷ 18: Thời niên thiếu y học hiện đại. Các nền tảng y học khoa học.
Triết học Khai sáng: Thúc đẩy tìm hệ thống hợp lý, dự phòng bệnh, nâng cao đời sống.
Hermann Boerhaave (1668-1738): “Newton của Y học”. Hồi sinh giáo dục y học lâm sàng. Thầy giáo, nhà văn, hóa học.
- Bệnh viện giảng dạy: Kết hợp lý thuyết và thực hành bên giường bệnh.
- Hệ thống Boerhaave: “Tuyệt vời, hoàn chỉnh và đầy đủ”. Dù có hạn chế.
- Lý thuyết: Y học dựa trên giải phẫu, sinh lý, hóa học, vật lý.
- Tiêu hóa: Thực phẩm tạo acid -> rối loạn đường tiêu hóa, máu, sữa, da, não. Trị bằng chất kháng acid.
Giovanni Battista Morgagni (1682-1771): Tác giả “Vai trò và nguồn gốc của bệnh” (1761). Tiên phong giải phẫu bệnh lý.
- Mổ xác: 600 lượt mổ xác. Kết nối triệu chứng lâm sàng và kết quả mổ xác.
- Phát hiện: Mổ xác đôi khi phát hiện sai sót chẩn đoán/điều trị. Hành vi kỳ lạ (phụ nữ đút kim vào niệu đạo).
- Bệnh lậu: Mổ xác cho thấy lan khắp cơ thể.
- Chuyển tiếp: Từ bệnh học dịch thể sang nghiên cứu tổn thương khu trú.
Y tế công cộng và Y học dự phòng:
- John Peter Frank (1745-1821): Tiên phong y học xã hội. “Sự bần cùng của người dân là bà mẹ của mọi thứ bệnh tật”.
- “System of Complete Medical Police” (1777-1817): Sách 6 quyển. Phản ánh mối quan tâm của nhà nước (Áo, Phổ, Pháp, Tây Ban Nha).
- Sức khỏe dân chúng: Tài sản quốc gia. Duy trì bằng “biện pháp vệ sinh hợp lý”. Cảnh sát y tế thực thi mệnh lệnh.
- Frank: Thành lập trường đào tạo nữ hộ sinh, bệnh viện cho người nghèo.
- Kiểm soát xã hội: Giám sát tiệc tùng, cấm điệu van, áo bó.
- Phụ nữ mang thai: Cần chăm sóc để sinh ra công nhân mới.
- Y học Pháp: Cuối thế kỷ 18, cách mạng và chiến tranh thay đổi y tế.
- Bệnh viện: Cung cấp dịch vụ điều trị, đào tạo, nghiên cứu hiện đại.

Dinh dưỡng, Suy dinh dưỡng, Sức khỏe và Bệnh tật

Dinh dưỡng: Khoa học thế kỷ 20. Nhưng niềm tin vào thức ăn và sống lâu là nguyên tắc cổ xưa của y học.
Thực phẩm: Xếp loại theo nóng/lạnh, khô/ẩm. Ảnh hưởng đến sức khỏe.
Khoa học dinh dưỡng hiện đại: Từ cố gắng hiểu các yếu tố tiết thực.
Bệnh thiếu vitamin: Giống bệnh truyền nhiễm, thường xảy ra dưới dạng dịch. Khó chứng minh sự hiện diện của vi chất dinh dưỡng.
Bệnh thiếu vitamin C (scurvy): Cổ xưa và phổ biến nhất. Viêm thối lợi, đau cơ, da sạm đen, mệt mỏi.
- Nguyên nhân: Thiếu vitamin C. Từng bị coi là chất độc lây nhiễm.
- Tàu buồm: Bệnh của thủy thủ. Chết nhiều hơn tất cả các bệnh khác.
James Lind (1716-1794): Bác sĩ hải quân. Y sĩ trưởng tàu Haslar.
- Đóng góp: Quan sát y học nhiệt đới, máy chưng cất nước uống, phương thuốc quinine.
- Thí nghiệm: So sánh các cách điều trị thiếu vitamin C trên tàu Salisbury. Cam và chanh chữa được bệnh.
- Thách thức: Thuyết phục cấp thẩm quyền sử dụng thông tin. Hải quân Anh chấp thuận nước cốt chanh năm 1795.
Bệnh thiếu vitamin C hiện đại: Xuất hiện trên trẻ em trung lưu London (sữa đóng hộp). Chế độ ăn thiền dưỡng sinh (gạo lứt, muối mè).
Tránh bệnh thiếu vitamin C: Bằng cách ăn thịt sống, cá tươi nguyên con (người Eskimo).
Yếu tố khác: Lây bệnh, khí hậu, điều kiện làm việc.
Axel Holst (1860-1931) và Theodor Frölich (1870-1947): Phát hiện mô hình động vật (chuột lang) để đánh giá chất chống bệnh thiếu vitamin C (1907).
Beriberi (thiếu vitamin B1): Phù chân tay, mất cảm giác, liệt. Chủ yếu châu Á.
- Nguyên nhân: Xát gạo kỹ quá làm mất lớp cám.
- Christiaan Eijkman (1858-1930): Dùng gà con làm mô hình thí nghiệm. Giải Nobel 1929.
William Stark (1740-1770): Tự làm vật thí nghiệm để gây ra bệnh thiếu chất dinh dưỡng. Chết sau 9 tháng.
John Crandon (1940): Tự làm thí nghiệm thiếu vitamin C và lành vết thương. Triệu chứng thiếu vitamin C xuất hiện sau 19 tuần.
Thế chiến thứ 1: Kiết lỵ, thiếu chất dinh dưỡng làm giảm khả năng quân đội.
Chanh chua West Indies: Khả năng chống bệnh thiếu vitamin C không đáng kể. Nước cốt chanh đóng hộp vô dụng.
Albert Szent-Györgyi (1893-1986): Phát hiện vitamin C (ascobic acid) từ nghiên cứu bệnh Addison (1937). Giải Nobel 1937.
Vitamin C liều cao (orthomolecular medicine): Irwin Stone, Linus Pauling. Chống nhiễm trùng, giảm cholesterol, chữa cảm cúm.
Vitamin A liều cao: Gây độc, quái thai. Thiếu vitamin A gây mù mắt ở nước nghèo.
Công nghiệp thực phẩm: Lạc hướng công chúng Mỹ. Luật Bổ sung thực phẩm trong Y tế và Giáo dục (1994) bãi bỏ quy định FDA.
Nutrigenomics: Chế độ ăn tính toán chuyên biệt cho di truyền cá nhân.
Bệnh còi xương (thiếu vitamin D): Xuất hiện trở lại ở trẻ em (sữa đóng hộp).
Yếu tố chính trị: Sức khỏe của người dân bị tác động bởi chính trị hơn là khoa học dinh dưỡng.

Bệnh Đậu mùa: Cấy đậu, Chủng đậu bò và Thanh toán

Đậu mùa: Bệnh do virus. Có thể thanh toán bằng phương pháp đầu thế kỷ 19.
Orthopoxvirus: Virus đậu bò, đậu trâu, đậu lạc đà, đậu khỉ. Virus đậu mùa tiến hóa từ poxvirus động vật hoang dã.
Vaccinia (virus đậu bò): Dùng làm vaccine.
Đặc tính virus đậu mùa: Bền ngoài ký chủ, lây truyền qua quần áo, mền.
Triệu chứng: Ủ 14 ngày. Sốt, đau nhức, ho, hắt hơi. Bóng nước phẳng (miệng, họng, mắt, tay, chân). Chuyển thành bọng mủ. Đậu mùa đen/xuất huyết hầu như tử vong.
Lịch sử: Có từ xa xưa. Từ Ba Tư vào châu Âu, Trung Á, Trung Quốc. Vết sẹo trên xác ướp vua Ramses V.
Tỷ lệ tử vong: 15-25% (có khi 40%). 30% trẻ em ở Anh chết trước 3 tuổi.
Điều trị: Không có thuốc chữa. Rhazes và các thầy thuốc khác bổ sung đơn thuốc (kim vàng mở bóng nước, đắp phân bò/ngựa).
Cấy đậu (variolation): Dân gian cho trẻ em tiếp xúc với ca bệnh nhẹ.
- Trung Quốc: Cho hít bột vảy nốt đậu.
- Thổ Nhĩ Kỳ: Thợ cấy đậu dùng kim cùn và rỉ chọc vào vết rạch trên da người khỏe.
Phu nhân Mary Wortley Montagu (1689-1762): Đưa phương pháp cấy đậu của người Thổ vào Anh.
- Tranh cãi: Bị giới tu sĩ và thầy thuốc tố cáo là nguy hiểm, vô thần.
- Bằng chứng: Jurin tính toán tỷ lệ tử vong cấy đậu là 1/48-1/60, đậu mùa tự nhiên là 1/6.
Đức cha Cotton Mather (New England): Nghe từ nô lệ da đen Onesimus. Mather đề xuất cấy đậu tại Boston 1721.
Zabdiel Boylston: Thực hiện thí nghiệm cấy đậu trên con trai, bé trai 2 tuổi và nô lệ 36 tuổi. Thành công.
Benjamin Franklin: Đứa con 4 tuổi chết vì đậu mùa tự nhiên. Hối tiếc vì không cấy đậu.
Chủng ngừa đậu mùa trong chiến tranh: Washington ra lệnh bí mật cấy đậu hàng loạt cho lính Mỹ.
Thí nghiệm Hoàng gia Anh (1721): 6 tù phạm giết người được cấy đậu. Thành công.
Matthieu Maty: Tiên đoán 100 năm nữa đậu mùa sẽ biến mất.

Edward Jenner, Bệnh Đậu bò và Tiêm chủng ngừa Đậu mùa

Edward Jenner (1749-1823): Thầy thuốc làng. Bạn John Hunter. Nghiên cứu chim cu cu.
Giả thuyết: Tiêm chủng đậu bò có thể loại trừ nguy hiểm mắc đậu mùa. Hunter khuyên “đừng suy đoán, mà hãy thí nghiệm”.
Báo cáo bị gạt bỏ (1793): “Tìm hiểu Lịch sử tự nhiên của một chứng bệnh được gọi là Đậu bò tại vùng Gloucestershire”.
Vaccine đậu bò (cowpox): Jenner công bố “Một nghiên cứu về Nguyên nhân và Tác dụng của Variolae Vaccinae” (1798).
Bệnh còi xương (thiếu vitamin D): Xuất hiện trở lại ở trẻ em (sữa đóng hộp).
Yếu tố chính trị: Sức khỏe của người dân bị tác động bởi chính trị hơn là khoa học dinh dưỡng.

Bệnh Đậu mùa: Cấy đậu, Chủng đậu bò và Thanh toán

Đậu mùa: Bệnh do virus. Có thể thanh toán bằng phương pháp đầu thế kỷ 19.
Orthopoxvirus: Virus đậu bò, đậu trâu, đậu lạc đà, đậu khỉ. Virus đậu mùa tiến hóa từ poxvirus động vật hoang dã.
Vaccinia (virus đậu bò): Dùng làm vaccine.
Đặc tính virus đậu mùa: Bền ngoài ký chủ, lây truyền qua quần áo, mền.
Triệu chứng: Ủ 14 ngày. Sốt, đau nhức, ho, hắt hơi. Bóng nước phẳng (miệng, họng, mắt, tay, chân). Chuyển thành bọng mủ. Đậu mùa đen/xuất huyết hầu như tử vong.
Lịch sử: Có từ xa xưa. Từ Ba Tư vào châu Âu, Trung Á, Trung Quốc. Vết sẹo trên xác ướp vua Ramses V.
Tỷ lệ tử vong: 15-25% (có khi 40%). 30% trẻ em ở Anh chết trước 3 tuổi.
Điều trị: Không có thuốc chữa. Rhazes và các thầy thuốc khác bổ sung đơn thuốc (kim vàng mở bóng nước, đắp phân bò/ngựa).
Cấy đậu (variolation): Dân gian cho trẻ em tiếp xúc với ca bệnh nhẹ.
- Trung Quốc: Cho hít bột vảy nốt đậu.
- Thổ Nhĩ Kỳ: Thợ cấy đậu dùng kim cùn và rỉ chọc vào vết rạch trên da người khỏe.
Phu nhân Mary Wortley Montagu (1689-1762): Đưa phương pháp cấy đậu của người Thổ vào Anh.
- Tranh cãi: Bị giới tu sĩ và thầy thuốc tố cáo là nguy hiểm, vô thần.
- Bằng chứng: Jurin tính toán tỷ lệ tử vong cấy đậu là 1/48-1/60, đậu mùa tự nhiên là 1/6.
Đức cha Cotton Mather (New England): Nghe từ nô lệ da đen Onesimus. Mather đề xuất cấy đậu tại Boston 1721.
Zabdiel Boylston: Thực hiện thí nghiệm cấy đậu trên con trai, bé trai 2 tuổi và nô lệ 36 tuổi. Thành công.
Benjamin Franklin: Đứa con 4 tuổi chết vì đậu mùa tự nhiên. Hối tiếc vì không cấy đậu.
Chủng ngừa đậu mùa trong chiến tranh: Washington ra lệnh bí mật cấy đậu hàng loạt cho lính Mỹ.
Thí nghiệm Hoàng gia Anh (1721): 6 tù phạm giết người được cấy đậu. Thành công.
Matthieu Maty: Tiên đoán 100 năm nữa đậu mùa sẽ biến mất.

Edward Jenner, Bệnh Đậu bò và Tiêm chủng ngừa Đậu mùa

Edward Jenner (1749-1823): Thầy thuốc làng. Bạn John Hunter. Nghiên cứu chim cu cu.
Giả thuyết: Tiêm chủng đậu bò có thể loại trừ nguy hiểm mắc đậu mùa. Hunter khuyên “đừng suy đoán, mà hãy thí nghiệm”.
Báo cáo bị gạt bỏ (1793): “Tìm hiểu Lịch sử tự nhiên của một chứng bệnh được gọi là Đậu bò tại vùng Gloucestershire”.
Vaccine đậu bò (cowpox): Jenner công bố “Một nghiên cứu về Nguyên nhân và Tác dụng của Variolae Vaccinae” (1798).
Phát hiện: Cô gái Sarah Nelmes bị đậu bò trên tay. Jenner lấy mủ từ nốt đậu của cô tiêm cho cậu bé James Phipps 8 tuổi (1796). Cậu bé mắc đậu bò nhẹ, sau đó tiêm mủ đậu mùa không mắc bệnh.
Vaccine: Từ vaccinia (Latin, “từ con bò”). Chủng đậu bò dùng mủ từ nốt đậu bò.
Thách thức: Bị chỉ trích từ thầy thuốc, tăng lữ.
- Thomas Dimsdale (1730-1800): Phát biểu trên Tạp chí Y học và Phẫu thuật London (1800) rằng việc chủng đậu bò là sự ô uế, ghê tởm.
- Joseph Reuter: Sợ hãi “tính chất bò” (người tiêm chủng đậu bò sẽ mọc sừng, rống như bò).
Ủng hộ vaccine: Hoàng gia Anh tiêm chủng cho con trai.
Khó khăn chủng đậu bò: Kiểm soát chất lượng, duy trì nguồn vaccine (sản xuất vaccine).
Tiêm chủng bắt buộc: Từ 1853, tiêm chủng bắt buộc cho trẻ em dưới 3 tháng tuổi.
Thành công: Đến cuối thế kỷ 19, đậu mùa không còn là mối đe dọa. Năm 1979, WHO công bố thanh toán bệnh đậu mùa toàn cầu.

Mục lục