Giới thiệu: Khám phá Thiên tài Liên ngành
Phần giới thiệu đi sâu vào cuộc đời và triết lý của Leonardo da Vinci, nhấn mạnh khả năng phi thường của ông trong việc kết nối nghệ thuật và khoa học. Ban đầu, ông tự giới thiệu với quân vương Milan như một kỹ sư quân sự, và chỉ sau đó mới thêm khả năng hội họa của mình. Điều này phản ánh tâm hồn ông, luôn coi mình là một môn đồ nhiệt thành của khoa học và kỹ thuật, bên cạnh tài năng nghệ thuật đỉnh cao.
Leonardo là hình mẫu tiêu biểu của Con người Phục hưng nhờ khả năng tổng hòa các lĩnh vực. Ông đã áp dụng kiến thức giải phẫu để tạo ra nụ cười Mona Lisa huyền thoại, nghiên cứu sọ người cho bức Thánh Jerome ở chốn hoang vu, và khám phá quang học để hoàn thiện phối cảnh trong Bữa tối cuối cùng. Khoa học không chỉ phục vụ nghệ thuật mà còn là nguồn vui khám phá vẻ đẹp sâu sắc của tạo hóa. Ông thấy sự hài hòa và mẫu hình lặp lại trong tự nhiên, từ lọn tóc xoăn đến dòng nước xoáy.
Tác giả Walter Isaacson tiết lộ động lực của mình khi viết cuốn sách này là bởi Leonardo là ví dụ điển hình cho chủ đề xuyên suốt các tác phẩm tiểu sử của ông: khả năng kết nối đa ngành là chìa khóa của sáng tạo và thiên tài (như Benjamin Franklin, Albert Einstein, Ada Lovelace, Steve Jobs). Isaacson bác bỏ ý niệm về ‘thiên tài’ như một sức mạnh thần thánh, thay vào đó, ông nhấn mạnh tài năng của Leonardo là kết quả của ý chí, tham vọng, trí tò mò, óc quan sát và trí tưởng tượng không giới hạn. Leonardo, một người hầu như không được đi học bài bản, tự gọi mình là ‘kẻ ít học’ nhưng lại rất tự hào là ‘môn đồ của trải nghiệm’.
Các sổ tay của Leonardo, với hơn 7.200 trang ghi chú và hình vẽ, là bằng chứng sống động nhất cho trí tò mò độc nhất vô nhị của ông. Những danh sách việc cần làm của ông bao gồm đủ thứ, từ ‘diện tích của Milan’ đến ‘mô tả lưỡi của chim gõ kiến’ và ‘tới nhà tắm nước nóng mỗi thứ Bảy để xem đàn ông khỏa thân’. Qua những trang sổ tay lộn xộn này, ta thấy một trí tuệ liên tục đặt câu hỏi và khám phá. Tác giả cũng chia sẻ quá trình nghiên cứu của mình, từ việc thăm các bản gốc ở Milan, Florence đến việc tự luyện tập khả năng quan sát của Leonardo. Ông cũng thừa nhận những khía cạnh không hoàn hảo của Leonardo, như việc bỏ dở nhiều tác phẩm hay tính cách thất thường.
Cuốn sách kết luận phần giới thiệu bằng cách khẳng định rằng thời đại của Leonardo (thế kỷ 15) giống như thời đại của chúng ta: một kỷ nguyên của phát minh, khám phá và phổ biến tri thức. Khả năng kết nối nghệ thuật, khoa học, công nghệ và trí tưởng tượng vẫn là công thức vĩnh cửu của sáng tạo. Tinh thần dám nghĩ khác biệt, lòng tò mò không ngừng nghỉ và ý chí thách thức kiến thức sẵn có là những bài học quý giá từ Leonardo.
Chương 1: Vinci, 1452 – 1464
Chương này bắt đầu với sự kiện Leonardo da Vinci sinh năm 1452 là con ngoài giá thú, một ‘may mắn’ theo cách nhìn của tác giả, vì điều này giúp ông tránh khỏi áp lực trở thành chưởng khế theo truyền thống gia đình. Cha ông, Ser Piero, là một chưởng khế tiếng tăm, còn mẹ ông, Caterina, là một cô gái nông dân mồ côi 16 tuổi. Sau khi Leonardo chào đời, Piero đã sắp xếp cho Caterina kết hôn với một người nông dân địa phương.
Leonardo trải qua thời thơ ấu với sự luân phiên giữa hai gia đình: chủ yếu sống với ông bà nội và chú Francesco tại dinh thự da Vinci ở trung tâm Vinci, nhưng cũng có mối quan hệ với mẹ đẻ và gia đình mới của bà ở nông trại gần đó. Lễ rửa tội công khai của ông với nhiều người đỡ đầu cho thấy việc có con ngoài giá thú không phải là điều đáng xấu hổ trong giới quý tộc thời bấy giờ, dù tầng lớp trung lưu vẫn giữ những quy tắc đạo đức nghiêm ngặt hơn.
Việc Ser Piero không hợp pháp hóa Leonardo, có thể do quy định của hiệp hội chưởng khế không chấp nhận con ngoài giá thú, đã vô tình giải phóng Leonardo khỏi một sự nghiệp truyền thống và cho phép ông tự do theo đuổi niềm đam mê sáng tạo đa dạng của mình. Ông tự học, tự mày mò và tự hào là ‘môn đồ của trải nghiệm’, thách thức những ‘kẻ ít học’ chỉ biết dựa vào sách vở.
Chương này cũng mô tả Florence những năm 1400 như một môi trường kích thích sáng tạo tuyệt vời. Thành phố là trung tâm của thương mại, tài chính (đồng florin, kế toán ghi sổ kép), nghệ thuật và chủ nghĩa nhân văn Phục hưng. Với dân số khoảng 40.000 người, Florence quy tụ nhiều thợ thủ công, nghệ sĩ và nhà tư tưởng. Gia tộc Medici, đặc biệt là Cosimo và sau đó là Lorenzo ‘Kiệt xuất’, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo trợ nghệ thuật và văn hóa, biến Florence thành cái nôi của các ý tưởng vĩ đại và tinh thần liên ngành.
Một kỷ niệm sâu sắc từ thời thơ ấu của Leonardo là việc ông ghi lại cuộc chạm trán với chim diều hâu khi còn nằm nôi, mà Freud đã cố gắng phân tích (dù sai lầm). Quan trọng hơn, ký ức về việc khám phá một cái hang tối gần Florence, nơi ông tìm thấy hóa thạch xương cá voi, đã khơi dậy trong ông cả nỗi sợ hãi và ham muốn khám phá. Sự kiện này củng cố trí tò mò không ngừng của ông về thế giới tự nhiên và linh tính về một trận Đại hồng thủy, những chủ đề sẽ ám ảnh và được thể hiện trong các tác phẩm nghệ thuật cuối đời của ông.
Chương 2: Cuộc Chuyển mình đến Florence
Năm 1464, ở tuổi mười hai, cuộc sống của Leonardo thay đổi đáng kể khi mẹ kế Albiera và ông nội Antonio qua đời. Người cha cô độc của ông đã mang ông đến Florence, một sự chuyển đổi lớn từ cuộc sống bình yên ở Vinci. Qua một câu chuyện ngụ ngôn về hòn sỏi rời bỏ ngọn đồi yên bình để đến thành phố ồn ào, Leonardo có thể đã bộc lộ cảm xúc mâu thuẫn của mình về cuộc sống đô thị, dù ông vẫn luôn phát triển rực rỡ trong môi trường sáng tạo đó.
Việc Ser Piero không hợp pháp hóa Leonardo vẫn là một quyết định quan trọng, vì điều này cho phép Leonardo thoát khỏi con đường trở thành chưởng khế và tự do theo đuổi nghệ thuật. Piero cuối cùng đã có con trai hợp pháp với người vợ thứ ba, nhưng chính sự tự do từ thân phận ngoài giá thú đã mở ra cánh cửa cho thiên tài của Leonardo.
Florence lúc bấy giờ (dân số khoảng 40.000) là một trung tâm sôi động của đổi mới và giàu có. Nền kinh tế phát triển mạnh mẽ từ ngành kéo sợi, ngân hàng (đồng florin, ghi sổ kép) và thương mại. Thành phố thu hút các nghệ sĩ, thợ thủ công tài năng và có tỷ lệ người biết chữ cao nhất châu Âu. Các thương nhân giàu có sử dụng nghệ thuật và kiến trúc để khẳng định địa vị xã hội, tạo nên một môi trường tài trợ nghệ thuật phong phú.
Thành phố, mặc dù có nền cộng hòa, thực chất lại do gia tộc Medici (đặc biệt là Lorenzo ‘Kiệt xuất’) kiểm soát, họ là những nhà tài chính và bảo trợ văn hóa hàng đầu. Lorenzo đã tài trợ cho các nghệ sĩ tiên phong như Botticelli và Michelangelo, cũng như các xưởng nghệ thuật của Andrea del Verrocchio. Văn hóa lễ hội sôi động của Florence khuyến khích sự kết hợp các ý tưởng từ nhiều lĩnh vực khác nhau, tạo nên một môi trường liên ngành độc đáo.
Filippo Brunelleschi, kiến trúc sư vĩ đại của mái vòm nhà thờ Florence, là một ví dụ điển hình về tinh thần liên ngành. Xuất thân là con trai của một chưởng khế, ông theo nghề kim hoàn, sau đó là kiến trúc sư, nghiên cứu các di tích cổ đại ở Rome và tác phẩm của Vitruvius. Di sản của Brunelleschi và tinh thần Phục hưng về việc kết nối nghệ thuật và kỹ thuật đã có ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển của Leonardo.