Kinh tế học cơ bản

Cuốn sách “Kinh tế học cơ bản” của Thomas Sowell đưa người đọc đến với những nguyên lý cốt lõi của kinh tế học, vượt xa những lời khoa trương chính trị và biệt ngữ phức tạp. Tác giả nhấn mạnh rằng kinh tế học là sự nghiên cứu về cách sử dụng các nguồn lực khan hiếm có những cách dùng thay thế, và mọi quyết định, dù ở cấp độ cá nhân hay chính phủ, đều có những hậu quả kinh tế rõ ràng.

Chương 1: Kinh tế học là gì?

Định nghĩa: Kinh tế học là nghiên cứu về việc sử dụng các nguồn lực khan hiếm mà có những cách dùng thay thế.
Sự khan hiếm: Là thực tế cố hữu của cuộc sống, nơi mong muốn của con người luôn vượt quá khả năng đáp ứng. Sự khan hiếm đòi hỏi sự tiết kiệm và thỏa hiệp, không phải là một vấn đề nhân tạo.
Năng suất: Việc biến đầu vào thành đầu ra một cách hiệu quả là cốt lõi để nâng cao mức sống. Quyết định về cách sử dụng tài nguyên quan trọng hơn bản thân lượng tài nguyên.
Vai trò: Kinh tế học là công cụ phân tích nguyên nhân - kết quả, chỉ ra điều gì xảy ra khi thực hiện các hành động kinh tế đặc thù, chứ không phải tài chính cá nhân hay quản trị doanh nghiệp.

Chương 2: Vai trò của giá

Giá cả là tín hiệu: Trong nền kinh tế thị trường, giá cả điều phối việc phân bổ nguồn lực khan hiếm mà không cần chỉ huy tập trung. Chúng truyền tải thông tin về cung và cầu nhanh chóng.
Ra quyết định: Giá hướng dẫn người tiêu dùng và nhà sản xuất điều chỉnh hành vi. Ví dụ, giá cao cho thấy sự khan hiếm, thúc đẩy tìm kiếm lựa chọn thay thế hoặc tăng sản xuất.
Giá cả và chi phí: Giá không phải là do “tham lam” mà phản ánh sự khan hiếm và chi phí cơ hội. Cạnh tranh giới hạn khả năng đặt giá tùy tiện.
Phân bổ nguồn lực bởi giá cả: Giá gián tiếp điều phối việc sử dụng nguyên liệu chung cho nhiều sản phẩm (ví dụ: sữa cho phô mai, kem, sữa chua) để đáp ứng nhu cầu tương đối.
Sự thay thế gia tăng: Giá cả điều phối việc sử dụng nguồn lực để chúng được dùng cho mục đích có giá trị tương đương nhất, tránh dư thừa hoặc thiếu hụt cục bộ.

Chương 3: Kiểm soát giá cả

Giá “trần” và sự thiếu hụt: Khi chính phủ áp đặt giá trần (ví dụ: kiểm soát giá thuê nhà) thấp hơn giá thị trường, cầu tăng và cung giảm, dẫn đến thiếu hụt.
- Hậu quả: Sử dụng tài nguyên lãng phí (căn hộ bị chiếm dụng bởi ít người), giảm bảo trì, ít đầu tư xây dựng mới. Thúc đẩy thị trường chợ đen và suy giảm chất lượng.
Giá “sàn” và thặng dư: Khi chính phủ áp đặt giá sàn (ví dụ: hỗ trợ giá nông sản) cao hơn giá thị trường, cung tăng và cầu giảm, dẫn đến thặng dư.
- Hậu quả: Lãng phí tài nguyên (hàng hóa bị hủy hoại, tích trữ), chi phí cho người đóng thuế và người tiêu dùng. Ví dụ điển hình trong Đại suy thoái và Ấn Độ.

Chương 4: Tổng quan về giá

Nguyên nhân và hậu quả: Kinh tế học tập trung vào việc phân tích động lực và kết quả thực tế của các chính sách, thay vì chỉ xem xét ý định hay cảm xúc.
Nhân quả có tính hệ thống: Các hiện tượng kinh tế thường là kết quả của tương tác phức tạp, không phải hành động có chủ ý đơn lẻ. Việc quy kết “lòng tham” cho giá cao là một ví dụ về sai lầm này.
Sự phức tạp và nhân quả: Các nguyên lý kinh tế cơ bản, dù đơn giản, có thể dẫn đến những kết quả vô cùng phức tạp (ví dụ: nghiêng trục Trái đất).
Hợp lý cá nhân so với hợp lý hệ thống: Hành vi hợp lý ở cấp độ cá nhân (ví dụ: quan chức né tránh rủi ro) có thể dẫn đến kết quả phản tác dụng ở cấp độ hệ thống (ví dụ: quan liêu, trì trệ).
Động lực so với mục tiêu: Mục tiêu tốt không đảm bảo kết quả tốt; động lực do hệ thống tạo ra là yếu tố quyết định hành vi.
Sự khan hiếm và cạnh tranh: Khan hiếm là cố hữu, cạnh tranh là không thể tránh khỏi. Các hệ thống kinh tế khác nhau ở cách thức quản lý cạnh tranh.
Sự thay thế gia tăng: Thị trường khuyến khích các lựa chọn thay thế dần dần và tối ưu hóa giá trị, khác với cách chính trị thường thúc đẩy các ưu tiên tuyệt đối.
Trợ cấp và thuế: Làm méo mó tín hiệu giá, dẫn đến phân bổ nguồn lực kém hiệu quả (ví dụ: trợ cấp nước ở California gây lãng phí).
Ý nghĩa của “chi phí”: Chi phí thực sự là giá trị của những cơ hội bị bỏ qua, không chỉ là tiền mặt. Việc giảm giá chỉ đơn thuần giảm giá, không giảm chi phí sản xuất thực.

Chương 5: Thăng trầm của doanh nghiệp

Điều chỉnh để thay đổi: Các doanh nghiệp và ngành công nghiệp không ngừng thay đổi, với nhiều công ty thành công rồi thất bại do cạnh tranh và điều kiện kinh tế-xã hội biến động (ví dụ: A&P, Kodak).
Thay đổi xã hội và công nghệ: Sự phát triển của ô tô, tủ lạnh, TV, máy tính đã cách mạng hóa bán lẻ, truyền thông và nhiều ngành khác, buộc các công ty phải thích nghi hoặc biến mất.
Thay đổi lãnh đạo doanh nghiệp: Chất lượng lãnh đạo là yếu tố then chốt. Thị trường tự do cho phép những ý tưởng và hiểu biết ưu việt chiến thắng, dù người khởi xướng có xuất thân khiêm tốn (ví dụ: J.C. Penney, Sam Walton). Ngược lại, các nền kinh tế chỉ huy thường không thể khai thác tài năng rộng rãi.

Chương 6: Vai trò của lợi nhuận và thua lỗ

Lợi nhuận: Là động lực chính yếu trong nền kinh tế thị trường, buộc doanh nghiệp sản xuất hiệu quả, giảm chi phí và đáp ứng nhu cầu người tiêu dùng. Lợi nhuận không phải là “khoản phí không cần thiết” mà là phần thưởng cho năng suất và đổi mới.
Thua lỗ: Quan trọng ngang lợi nhuận, là tín hiệu buộc doanh nghiệp ngừng làm những việc không hiệu quả, thay đổi hoặc phá sản. Thua lỗ giúp tái phân bổ nguồn lực đến nơi có giá trị nhất.
Kinh tế quy mô (kinh tế bậc thang): Giảm chi phí trên mỗi đơn vị khi sản lượng tăng, khuyến khích sản xuất lớn. Ví dụ: Henry Ford giảm giá ô tô, siêu thị giảm giá hàng tạp hóa.
Phi kinh tế quy mô: Chi phí trên mỗi đơn vị tăng khi doanh nghiệp trở nên quá lớn, khó quản lý (ví dụ: các trang trại tập thể Liên Xô).
Chi phí và năng lực: Chi phí thay đổi theo mức độ sử dụng năng lực hiện có, ảnh hưởng đến chiến lược giá.
Chuyên môn hóa và phân phối: Các công ty chuyên môn hóa các chức năng khác nhau (ví dụ: nhà sản xuất ô tô không tự sản xuất lốp) và sử dụng người trung gian vì hiệu quả kinh tế.
Nền kinh tế xã hội chủ nghĩa: Thiếu động lực lợi nhuận/thua lỗ dẫn đến kém hiệu quả, lãng phí và thiếu đổi mới (ví dụ: Hindustan Ambassador ở Ấn Độ, các nhà máy Liên Xô).

Chương 7: Kinh tế học về doanh nghiệp lớn

Tập đoàn:
- Trách nhiệm hữu hạn: Bảo vệ nhà đầu tư cá nhân, cho phép huy động vốn lớn cho các dự án quy mô, khuyến khích đầu tư.
- Cai quản tập đoàn: Tách biệt quyền sở hữu và quản lý. Các nhà đầu tư bên ngoài và cạnh tranh thị trường đóng vai trò giám sát hiệu quả, đảm bảo tập đoàn phục vụ lợi ích cổ đông và người tiêu dùng.
- Chế độ đãi ngộ Người điều hành: Mức lương cao của CEO phản ánh cạnh tranh thị trường tài năng và rủi ro của vị trí.
Độc quyền và cacten:
- Giá độc quyền so với giá cạnh tranh: Độc quyền (một người bán) hoặc cacten (nhóm người bán hợp tác) có xu hướng tính giá cao hơn, sản xuất ít hơn, và phân bổ nguồn lực kém hiệu quả so với thị trường cạnh tranh.
- Duy trì độc quyền: Rất khó duy trì độc quyền hoặc cacten nếu không có sự bảo hộ pháp lý của chính phủ, vì lợi nhuận cao sẽ thu hút cạnh tranh mới.

Chương 8: Điều lệ và Luật chống độc quyền

Các ủy ban điều lệ:
- Mục đích: Đặt giá như thị trường cạnh tranh, bảo vệ lợi ích công chúng.
- Thực tế: Thường khó xác định giá thị trường, bị ảnh hưởng bởi chính trị, và có xu hướng bảo vệ các doanh nghiệp được điều lệ khỏi cạnh tranh mới, dẫn đến kém hiệu quả và chi phí cao hơn cho người tiêu dùng (ví dụ: điện, vận tải đường sắt, hàng không).
Luật chống độc quyền:
- Mục đích: Ngăn chặn độc quyền và hành vi phản cạnh tranh, đảm bảo cạnh tranh công bằng.
- Thực tế: Thường nhầm lẫn giữa “bất lợi cho cạnh tranh” và “bất lợi cho các nhà cạnh tranh” (tức là bảo vệ các công ty yếu hơn). Các vụ kiện thường tập trung vào việc giảm giá hoặc hành vi hiệu quả của các công ty lớn, thay vì hành vi độc quyền thực sự.
- “Ra giá cắt cổ” (predatory pricing): Một học thuyết thiếu bằng chứng thực nghiệm và không khả thi về mặt kinh tế, nhưng vẫn được sử dụng trong các vụ kiện.

Chương 9: Kinh tế thị trường và kinh tế phi thị trường

Ưu thế của doanh nghiệp thị trường: Doanh nghiệp vì lợi nhuận đã thay thế phần lớn các hình thức sản xuất phi thị trường nhờ chi phí thấp, hiệu quả cao và khả năng đổi mới. Marx và Engels cũng từng ghi nhận sức mạnh của chủ nghĩa tư bản trong việc giảm giá.
Thách thức của doanh nghiệp nhà nước: Các tổ chức do chính phủ điều hành thường độc quyền, thiếu động lực cạnh tranh, dẫn đến kém hiệu quả, chất lượng sản phẩm/dịch vụ thấp và chậm đổi mới (ví dụ: bưu chính Ấn Độ, ngân hàng nhà nước Trung Quốc).
Yếu tố con người và đạo đức: Chất lượng dịch vụ và sản phẩm trong thị trường phụ thuộc vào động lực làm hài lòng khách hàng. Danh tiếng và sự tin cậy là tài sản kinh tế quý giá. Ngược lại, trong các tổ chức độc quyền hoặc được bảo hộ, động lực này giảm sút.
Người thắng và kẻ thua: Thay đổi kinh tế tạo ra người thắng và kẻ thua (ví dụ: máy tính thay thế máy đánh chữ). Việc bảo vệ những ngành/cá nhân thua cuộc có thể cản trở sự phân bổ nguồn lực hiệu quả cho toàn xã hội, kìm hãm sự tiến bộ chung.

Chương 10: Năng suất và tiền lương

Năng suất:
- Không chỉ là nỗ lực cá nhân mà còn phụ thuộc vào các yếu tố hợp tác như chất lượng thiết bị, quản lý và đồng nghiệp (ví dụ: nhà máy Nhật Bản ở Trung Quốc, slugger bóng chày).
- Năng suất xác định giới hạn trên cho mức lương mà người sử dụng lao động sẵn sàng trả.
Tiền lương khác nhau:
- Xác định bởi cung và cầu của lao động.
- Do sự khác biệt về kỹ năng, kinh nghiệm, ngành nghề, và các yếu tố khác.
- “Sự phân phối” thu nhập: Thường bị hiểu lầm là sự khác biệt giữa các “tầng lớp” cố định. Thực tế, phần lớn là sự di chuyển của cá nhân qua các khung thu nhập theo thời gian, khi họ tích lũy kinh nghiệm và kỹ năng.
- Sự phân biệt việc làm: Có thể do thành kiến, nhưng cạnh tranh thị trường có xu hướng loại bỏ sự phân biệt đối xử vì nó làm tăng chi phí cho nhà tuyển dụng.

Chương 11: Luật lương tối thiểu

Thất nghiệp: Luật lương tối thiểu đặt giá lao động cao giả tạo (cao hơn năng suất của một số lao động), dẫn đến dư thừa lao động dưới hình thức thất nghiệp.
- Ảnh hưởng không cân xứng đến lao động trẻ, ít kinh nghiệm, ít kỹ năng hoặc thuộc các nhóm thiểu số.
- Ví dụ: Thụy Sĩ không có luật lương tối thiểu và tỷ lệ thất nghiệp rất thấp. Các nước châu Âu với lương tối thiểu cao thường có tỷ lệ thất nghiệp cao hơn.
Lợi ích của công đoàn: Các công đoàn lao động ủng hộ luật lương tối thiểu vì nó bảo vệ công việc của các thành viên công đoàn (có tay nghề cao hơn) khỏi cạnh tranh của lao động giá rẻ, ít kinh nghiệm.
Mức lương tối thiểu không chính thức: Áp lực công chúng hoặc quốc tế cũng có thể tạo ra lương tối thiểu không chính thức, gây ra thất nghiệp tương tự như luật pháp.

Chương 12: Những vấn đề đặc biệt trong thị trường lao động

Thống kê thất nghiệp:
- Hạn chế: Không tính người đã bỏ cuộc tìm việc, thay đổi theo sự tham gia lực lượng lao động.
- Các loại thất nghiệp: Ma sát (tạm thời) vs. dài hạn (thường do các chính sách cứng nhắc, ví dụ: ở châu Âu).
- Thất nghiệp công nghệ: Công nghệ mới thay thế việc làm cũ nhưng cũng tạo ra việc làm mới ở các ngành khác.
Điều kiện làm việc: Quy định điều kiện làm việc (giờ làm, an toàn) làm tăng chi phí lao động, tương tự lương cao. Có thể dẫn đến giảm việc làm hoặc thay thế lao động bằng vốn.
Bóc lột: Được định nghĩa là nhận được nhiều hơn hoặc trả ít hơn mức cần thiết do thiếu cạnh tranh hoặc rào cản. Thường xảy ra khi có sự bảo hộ (ví dụ: độc quyền, công đoàn mạnh) hoặc rào cản di chuyển.
Bảo hộ việc làm: Mục tiêu là giảm thất nghiệp, nhưng thực tế thường làm tăng tỷ lệ thất nghiệp chung và giảm tính linh hoạt của nền kinh tế (ví dụ: ở Pháp, Tây Ban Nha).
Cấp phép nghề nghiệp: Mục tiêu là bảo vệ công chúng, nhưng thường bảo vệ các học viên hiện tại khỏi cạnh tranh mới, làm tăng chi phí cho người tiêu dùng và hạn chế cơ hội việc làm.

Chương 13: Sự đầu tư

Khái niệm đầu tư: Sự hy sinh tiêu dùng hiện tại để có được nhiều hơn trong tương lai. Luôn đi kèm rủi ro cần được bù đắp.
Các dạng đầu tư:
- Vốn nhân lực: Kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm (không chỉ giáo dục chính quy). Việc đầu tư vào giáo dục có thể có giá trị khác nhau tùy thuộc vào ngành nghề và kỹ năng thực tế.
- Đầu tư tài chính: Mua cổ phiếu, trái phiếu, gửi ngân hàng. Các tổ chức tài chính đóng vai trò quan trọng trong việc huy động và phân bổ vốn.
Giá trị hiện tại: Liên kết tương lai với hiện tại. Giá trị của một tài sản hôm nay phản ánh lợi ích hoặc bất lợi dự kiến trong tương lai. Ảnh hưởng đến các quyết định đầu tư và cách sử dụng tài nguyên thiên nhiên.
Tài nguyên thiên nhiên: Giá trị hiện tại và chi phí khai thác/thăm dò quyết định lượng tài nguyên được sử dụng, không chỉ trữ lượng vật lý. Giá cả điều tiết việc bảo tồn tự nhiên một cách hiệu quả.
Đầu cơ: Hoạt động chuyển giao và giảm thiểu rủi ro vốn có bằng cách chuyên môn hóa cho những người có khả năng tốt nhất, giúp ổn định thị trường và tạo điều kiện cho sản xuất.
Hàng tồn kho: Là một cách để đối phó với rủi ro và sự bất định. Duy trì lượng hàng tồn kho tối ưu giúp doanh nghiệp hoạt động hiệu quả, tránh lãng phí hoặc mất doanh thu.

Chương 14: Cổ phiếu, trái phiếu và bảo hiểm

Cổ phiếu so với trái phiếu:
- Trái phiếu: Cam kết trả tiền cố định, ít rủi ro hơn, lợi suất thường thấp hơn, phù hợp với người muốn an toàn.
- Cổ phiếu: Đại diện cho phần sở hữu doanh nghiệp, rủi ro cao hơn, tiềm năng lợi nhuận cao hơn (bao gồm cả đầu tư mạo hiểm), phù hợp với người chấp nhận rủi ro để đổi lấy lợi nhuận lớn hơn.
Rủi ro và sự đa dạng hóa: Phân tán đầu tư vào nhiều loại tài sản khác nhau (danh mục đầu tư, quỹ tương hỗ) để giảm rủi ro tổng thể, tận dụng sự biến động không đồng bộ của các tài sản.
Bảo hiểm:
- Chuyển giao và giảm thiểu rủi ro: Bằng cách gộp rủi ro lớn từ nhiều cá nhân, công ty bảo hiểm có thể dự đoán và quản lý rủi ro hiệu quả hơn.
- “Rủi ro đạo đức” (moral hazard): Hành vi rủi ro hơn sau khi có bảo hiểm.
- “Lựa chọn trái ý” (adverse selection): Người có rủi ro cao hơn có xu hướng mua bảo hiểm nhiều hơn.
Quy định của chính phủ và bảo hiểm của chính phủ:
- Quy định có thể tăng hoặc giảm rủi ro, nhưng thường bị ảnh hưởng bởi chính trị và có hậu quả không lường trước.
- Các chương trình bảo hiểm của chính phủ (ví dụ: bảo hiểm lũ lụt, bảo hiểm tiền gửi) thường không dựa trên nguyên lý kinh tế của bảo hiểm thị trường, dẫn đến rủi ro đạo đức, lựa chọn trái ý và lãng phí cho người đóng thuế. Các tổ chức tư nhân thường phản ứng nhanh và hiệu quả hơn trong tình huống khẩn cấp.

Chương 15: Những vấn đề đặc biệt về thời gian và rủi ro

Rủi ro và sự bất định: Rủi ro có thể tính toán, còn sự bất định thì không. Sự bất định do chính sách chính phủ thay đổi liên tục là kẻ thù của đầu tư và tăng trưởng kinh tế.
Thời gian là tiền:
- Nguyên tắc này có nhiều hàm ý: trì hoãn tạo ra chi phí (lãi suất tích lũy).
- Các quyết định chính trị thường ưu tiên lợi ích ngắn hạn (đến kỳ bầu cử), bỏ qua hậu quả lâu dài, không bị ràng buộc bởi khái niệm “giá trị hiện tại” như thị trường.
Khả năng tiên đoán: Thị trường có cơ chế (giá trị hiện tại, đầu cơ) để xử lý và phản ánh rủi ro/tầm nhìn xa một cách hiệu quả hơn so với quá trình chính trị, nơi sự thiếu thông tin và động cơ cá nhân có thể dẫn đến sai lầm.

Chương 16: Sản lượng quốc gia

Sự sai sót thành phần: Điều đúng cho một cá nhân/bộ phận không nhất thiết đúng cho toàn bộ (ví dụ: “tiết kiệm việc làm” trong một ngành có thể làm mất việc làm ở các ngành khác).
Sản lượng và nhu cầu:
- Tổng sản lượng thực tế của một quốc gia luôn bằng tổng thu nhập thực tế. Nỗi sợ hãi về việc sản lượng vượt quá khả năng tiêu thụ là vô căn cứ.
- Suy thoái và thất nghiệp thường do sự giảm sút tổng cầu (ví dụ: niềm tin giảm, tích trữ tiền mặt) làm giảm sản xuất.
Đo lường sản lượng quốc gia:
- Các chỉ số như GDP (Tổng sản phẩm quốc nội) và GNP (Tổng sản phẩm quốc gia) đo lường tổng sản lượng.
- Khó khăn trong so sánh qua thời gian và giữa các quốc gia do thay đổi chất lượng sản phẩm, dịch vụ mới, hoạt động kinh tế chuyển từ gia đình ra thị trường, cấu trúc dân số và tỷ giá hối đoái.
- Các xu hướng thống kê có thể bị bóp méo tùy thuộc vào điểm bắt đầu và cách tính toán (ví dụ: lương thực tế).

Chương 17: Tiền và hệ thống ngân hàng

Vai trò của đồng tiền: Tiền là phương tiện trao đổi trung gian, giúp bôi trơn nền kinh tế và tạo điều kiện cho sản xuất, phân phối của cải. Một hệ thống tiền tệ kém hiệu quả có thể gây thiệt hại lớn cho sự giàu có thực sự.
Sự lạm phát:
- Là sự gia tăng chung của giá cả, thường do tổng cung tiền tăng nhanh hơn tổng cung hàng hóa/dịch vụ.
- Là một dạng “thuế ẩn” của chính phủ, làm xói mòn giá trị tài sản và tiết kiệm. Lịch sử cho thấy các chính phủ thường dùng lạm phát để tài trợ chi tiêu (ví dụ: thời Alexander Đại đế, Đức những năm 1920).
Sự giảm phát:
- Là sự giảm chung của giá cả, thường do tổng cung tiền giảm nhanh hơn tổng cung hàng hóa/dịch vụ.
- Gây khó khăn cho các con nợ, dẫn đến phá sản và suy thoái kinh tế (ví dụ: Đại Suy Thoái 1930s).
Hệ thống ngân hàng:
- Ngân hàng dự trữ phân đoạn: Ngân hàng chỉ giữ một phần nhỏ tiền gửi làm dự trữ, phần lớn còn lại được cho vay, qua đó tạo ra tín dụng và mở rộng cung tiền.
- Rủi ro “bank run” (chạy rút tiền hàng loạt): Hệ thống dự trữ phân đoạn dễ bị tổn thương khi nhiều người gửi tiền muốn rút tiền mặt cùng lúc.
- Ngân hàng trung ương (ví dụ: Cục Dự trữ Liên bang Mỹ): Được thành lập để kiểm soát cung tiền và tín dụng, ổn định nền kinh tế, nhưng cũng có thể mắc sai lầm hoặc bị ảnh hưởng chính trị, gây hậu quả nghiêm trọng.

Chương 18: Các chức năng của chính phủ

Pháp luật và trật tự:
- Là khuôn khổ cơ bản và thiết yếu để thị trường và hoạt động kinh tế có thể vận hành.
- Sự tham nhũng: Phá hoại khuôn khổ pháp luật, gây trì hoãn, tăng chi phí kinh doanh, cản trở đầu tư, giảm năng suất và mức sống (ví dụ: Congo, Bolivia, Nga).
- Quyền sở hữu tài sản: Tạo động lực tự giám sát và đầu tư hiệu quả, khuyến khích bảo trì tài sản. Việc hạn chế quyền sở hữu làm giảm hiệu quả kinh tế và có thể thúc đẩy hành vi bất lương.
- Trật tự xã hội: Trung thực, tin cậy, khả năng hợp tác là yếu tố kinh tế quan trọng, ảnh hưởng đến chi phí giao dịch.
Chi phí và lợi ích ngoài (Externalities):
- Chi phí ngoài: Chi phí mà các giao dịch thị trường không hạch toán (ví dụ: ô nhiễm). Chính phủ có thể can thiệp thông qua luật và quy định.
- Lợi ích ngoài: Lợi ích mà các giao dịch thị trường không hạch toán (ví dụ: quốc phòng, miếng chắn bùn). Chính phủ có thể cung cấp hoặc khuyến khích.
Ưu đãi và những sự ép buộc:
- Chính phủ thường hành động dựa trên ưu đãi chính trị ngắn hạn (ví dụ: tái đắc cử), chứ không phải hiệu quả kinh tế dài hạn.
- Quy định có thể tạo ra hậu quả phản tác dụng, hoặc đẩy chi phí lên cao mà không đem lại lợi ích tương xứng.
- Sự phức tạp của chính phủ và các bộ phận khác nhau có thể dẫn đến kém hiệu quả và lãng phí (ví dụ: các bộ ngành Liên Xô vận chuyển chéo hàng hóa).

Kết luận: Cuốn sách “Kinh tế học cơ bản” khẳng định rằng kinh tế học là về việc đưa ra các lựa chọn trong một thế giới khan hiếm. Các thị trường, với cơ chế giá cả, lợi nhuận và thua lỗ, là một hệ thống phi cá nhân nhưng hiệu quả để điều phối các hoạt động kinh tế, khuyến khích năng suất và đổi mới. Ngược lại, sự can thiệp của chính phủ, dù với ý định tốt, thường dẫn đến hậu quả không mong muốn như thiếu hụt, thặng dư, kém hiệu quả và suy giảm mức sống, đặc biệt khi các quyết định không tính đến động lực và sự phức tạp của tương tác hệ thống. Hiểu rõ những nguyên lý này là chìa khóa để đưa ra các chính sách kinh tế sáng suốt và tránh những sai lầm lặp đi lặp lại trong lịch sử.

Mục lục