Để Hiểu Đạo Phật

Nguyên lý căn bản của Đạo Phật

Con người và Triết học: Con người khát khao hiểu biết, nhưng tri thức nhân loại bất lực trước siêu hình.
Tiêu diệt mê vọng: Đức Phật không muốn đệ tử đắm chìm trong suy tưởng siêu hình mà tập trung vào tu hành để tự giải thoát khỏi vô minh.
Đạo Phật là đạo sống: Phương pháp của Phật là thực hiện, không phải suy tưởng hay môn học siêu hình.
Tứ Diệu Đế: Đức Phật chỉ dạy những gì có lợi cho giải thoát: Khổ, nguyên nhân khổ, diệt khổ và con đường diệt khổ.
- Khổ Đế: Nhận thức cái “khổ” ở đời, không chỉ là cảm giác mà còn là tính vô thường, vô ngã, bất tịnh, mâu thuẫn của vạn vật.
- Tập Đế: Nguyên nhân của khổ là mê vọng, ác nghiệp, ái nhiễm, dục vọng.
- Diệt Đế: Diệt trừ dục vọng là diệt khổ, đạt đến Niết Bàn (không phải hư vô, mà là sự thực hiện toàn vẹn những gì cao khiết nhất).
Đạo Đế: Con đường diệt dục để đạt Niết Bàn.
- Tam Học: Giới (đình chỉ vọng nghiệp), Định (tập trung tư tưởng), Tuệ (tăng trưởng trí tuệ để phá trừ dục vọng).
- Bát Chính Đạo: Chính kiến, chính định, chính tư duy, chính niệm, chính tinh tiến, chính mạng, chính nghiệp, chính ngữ.
Mục đích duy nhất của Đạo Phật là trình bày phương pháp và đường lối giải thoát, không nhằm giải quyết thắc mắc siêu hình.

Vấn đề Lịch Sử

Tính linh hoạt của Phật giáo: Các tông phái Phật học hiện nay đều là sự phát triển và biến hóa của Phật giáo nguyên thủy, thích nghi với thời đại và địa phương.
Giáo lý bất định: Phật pháp là “bất định pháp”, không cố định, có sức sống mãnh liệt để tiếp tục phát triển.
Mục đích cốt lõi: Dù biến hóa, mục đích vẫn là giải thoát diệt khổ, tôn trọng sự sống, từ bi tế độ.
Tinh thần nhập thế: Tinh thần này đã giúp Đạo Phật phát triển mạnh mẽ và hòa mình vào các dân tộc khác nhau.
Kinh điển Đại thừa: Ban đầu ít được chú ý, sau này mới được tuyên dương theo nhu cầu thời thế, dành cho các bậc Bồ tát có tinh thần nhập thế.

Vấn đề Tri Hành

Cái biết kinh nghiệm: “Biết” thực sự phải là cái biết do kinh nghiệm, không phải kiến thức lý thuyết suông (“Trăm hay không bằng tay quen”).
Quá trình học đạo: Gồm “học đạo – thấy đạo – tu đạo – chứng đạo”. “Chứng” là cái biết thực nghiệm, vượt ngoài lý luận.
Mục đích tu học: Diệt trừ dục vọng (nguyên nhân khổ đau) và đạt đến trí tuệ để chứng nghiệm chân lý. Hai mục đích này là một.
Tri và Hành: Giới và Định là Hành, Tuệ là Tri. Tri dẫn Hành, Hành bổ túc Tri, cuối cùng Tri và Hành đồng đi đến cứu cánh.
Kinh điển: Cung cấp tư lương và chỉ bảo công phu cho quá trình thực nghiệm, không phải chân lý cứu cánh.

Vấn đề Thực Chứng

Nền tảng của Phật giáo: Tất cả giáo lý Đạo Phật được xây dựng trên nền tảng thực chứng của Đức Phật, Bồ tát và tăng già.
Giáo lý bản chất và ảnh tượng: Chân lý chứng ngộ là “giáo lý bản chất”, còn lời diễn đạt là “giáo lý ảnh tượng” (đồ án để thể nghiệm chân lý).
Thiền định: Các hệ thống giáo lý đều lấy nền tảng ở thiền quán. Biến Phật giáo thành lý luận suông là suy trầm.
Chỉ Quán: Phương pháp thể nghiệm gồm Chỉ (điều trị cảm giác, chế ngự vọng niệm) và Quán (khảo sát công án, trực nhận chân lý). Cần thực hiện quân bình.
Giáo lý là ngón tay chỉ mặt trăng: Giáo lý không phải chân lý, chỉ là phương tiện chỉ bày chân lý. Chân lý là trực quán, thoát ly suy lý.
Cần thực tu, thực chứng: Nghiên cứu giáo lý là để giúp tu tập, không phải để thấy chân lý ngay lập tức. Cần cố gắng thực tu, thực chứng để duy trì sinh khí Đạo Phật.

Vấn đề Phương Pháp

Bác bỏ duy lý và siêu hình: Phật học không căn cứ trên trí suy đoán của chúng sinh, mà dựa trên lời dạy của bậc giác ngộ (Thánh-Giáo-Lượng).
Ba khả năng nhận thức: Hiện lượng (trực giác), Tỷ lượng (suy luận) và Thánh-Giáo-Lượng (trí tuệ giác ngộ).
Thực nghiệm: Phật giáo khuyến khích thực nghiệm, không bắt buộc tin mù quáng. Học giả đồng thời là hành giả.
Chân lý bất khả diễn tả: Chân lý tuyệt đối không thể dùng ngữ ngôn, văn tự để phô diễn. Lời Phật dạy là phương tiện, không phải chân lý.
Nghiên cứu để thực hành: Mục đích của Phật học là làm phương tiện chỉ bày chân lý, giúp hành giả chứng nhập chân lý, không phải để thỏa mãn trí tìm tòi.
Biện chứng pháp: Phật học là một biện chứng pháp hoàn toàn, sử dụng mâu thuẫn để dẫn dắt đến nhận thức chân lý cao hơn.
Đừng cố chấp: Cốt yếu là đừng cố chấp vào văn tự hay suy luận, phải dùng trí óc và công phu thực hành để quán chiếu chân lý.

Vấn đề Siêu Hình

Vũ trụ quan và hành động: Mỗi cá nhân/dân tộc đều có vũ trụ quan (tín ngưỡng) điều khiển cuộc đời và hành động.
Siêu hình và thực nghiệm: Các giải đáp siêu hình vượt ngoài phạm vi thực nghiệm, khó phân biệt đúng sai.
Cách tiếp cận của nhà đạo học: Không bắt đầu bằng vũ trụ quan mà bằng cuộc sống thực nghiệm, khám phá các sự thật như thân bất tịnh, thọ thị khổ, tâm vô thường, pháp vô ngã.
Không quan trọng vấn đề siêu hình: Đối với người tu hành tâm linh, vấn đề siêu hình không hệ trọng. Đức Phật quở trách các tỳ kheo phí thời gian vào đó, vì điều quan trọng nhất là giải thoát diệt khổ.
Niết Bàn cần thực chứng: Tìm hiểu Niết Bàn bằng trí phàm phu là vô ích, Niết Bàn là thực thể cần thực chứng.
Tín ngưỡng và căn cơ: Với căn cơ yếu, tín ngưỡng đóng vai trò quan trọng, xây dựng lối sống an hòa (con đường tiệm tiến). Với đại căn, có thể trực tiếp thực nghiệm tâm linh, không cần tín ngưỡng siêu hình.

Vấn đề Tự Do Ý Chí

Phẩm cách và nghiệp: Phẩm cách con người được nhận thức qua hành động (nghiệp), ý chí là cơ năng của hành động.
Quyết định luận và Tự do luận: Các triết gia không đồng ý về bản chất ý chí.
Quan niệm Phật giáo: Thế giới là sản phẩm cộng đồng của nghiệp lực chúng sinh (cộng nghiệp, biệt nghiệp). Con người sinh ra không hoàn toàn tự do do nghiệp nhân quá khứ.
Khả năng tự do của ý thức: Thức thứ s sáu (ý thức) có khả năng tự do và có thể chuyển di nghiệp quả. Phạm vi tự do này rộng hay hẹp tùy thuộc nghiệp nhân.
Giải thoát và tự do: Càng đi lên đường giải thoát, con người càng thoát ly cộng nghiệp ít tự do, tiến đến giai đoạn cộng nghiệp nhiều tự do.
Tự do ý chí không đối lập định luật: Ý chí không nhất thiết nghịch lại các định luật, mà là quyền lựa chọn phương tiện hành động trong khuôn khổ đó.
Kết luận về tự do ý chí:
- Có tự do nhưng không hoàn toàn: Mở rộng dần trên con đường giải thoát khi diệt ác nghiệp và tăng thiện nghiệp.
- Nhận thức bằng trực giác: Không thể nghiên cứu khách quan mà chỉ có thể nhận thức bằng trực giác và kinh nghiệm.
- Định luật do tri thức tạo nên: Các định luật chi phối có thể là do chính tri thức con người tạo ra. Cần thể nhập thực tại bằng ý thức sáng suốt để trực nhận thực tại toàn vẹn.

Vấn đề Giải Thoát

Mục đích duy nhất: “Nước trong bốn biển chỉ có một vị là vị mặn, cũng như thế giáo lý của ta chỉ có một vị là vị giải thoát.”
Ràng buộc: Con người bị ràng buộc bởi vô minh, dục vọng, phiền não, nghiệp ác, dẫn đến biển khổ luân hồi. Giải thoát là phá tan dòng nhân quả này.
Nhận thức “Đời là khổ”: Con đường giải thoát bắt đầu bằng việc nhận thức sâu sắc rằng cuộc đời là khổ đau. “Khổ” không chỉ là cảm giác mà bao hàm vô ngã, bất tịnh, vô thường, u tối.
Khế hợp thời cơ: Giáo lý cần khế hợp với căn cơ người học:
- Đại căn: “Đời là khổ” là thần dược, thúc đẩy diệt khổ (xuất thế pháp).
- Yếu đuối: “Đời là khổ” có thể làm nản chí. Cần xây dựng bản lĩnh qua giáo lý nhập thế (nhân thừa, thiên thừa) với những mục đích gần hơn.
Chán đời lành mạnh: Chán đời ở đây là chán lối sống dục vọng vô minh, để tìm lối sống tình thương và chân lý, không phải buông xuôi. Giải thoát khác với thoát ly.

Vấn đề Luân Hồi

Thực chứng và tín ngưỡng: Với bậc giác ngộ, luân hồi là hiển nhiên. Ngày nay, do ít người chứng ngộ, giáo lý trở thành tín ngưỡng.
Nghiệp nhân và tái sinh: Do nghiệp nhân quá khứ mà có kiếp sống hiện tại. Vô minh dẫn đến tạo nghiệp và luân hồi. Vọng tưởng về Bản Ngã thúc đẩy dục vọng, tạo thêm nghiệp.
Giải thoát khỏi luân hồi: Khi diệt tận gốc vọng nghiệp, sẽ được giải thoát khỏi vòng sinh tử, an nhiên trong Niết Bàn.
Nghiệp Báo và Luân Hồi: Hai giáo lý này bất tương ly, thành lập trên định luật bất di bất dịch của vũ trụ mà Đức Phật đã trực nhận.
Khoa học và vô thức: Khám phá “vô thức” của Freud, thôi miên, “hoàn đồng” chứng minh con người lưu giữ kinh nghiệm quá khứ, gián tiếp làm giáo lý Luân Hồi dễ hiểu hơn.
Vô thức chứa đựng nghiệp nhân quá khứ, tái sinh thành động lực thúc đẩy sự trưởng thành của chúng sinh mới (“Kết-sanh tương-tục thức”).
Thiền quán: Giúp ý thức rõ ràng về kinh nghiệm và nghiệp nhân quá khứ, từ đó có năng lực giải thoát luân hồi.
Niềm tin: Phật tử không cần bằng chứng khoa học để tin Luân Hồi, mà dựa vào lời Phật dạy và những người đã nhớ lại kiếp trước.

Vấn đề Nhân Duyên

Ba khuynh hướng triết học Ấn Độ: Túc mệnh luận, Thần ý luận, Ngẫu nhiên luận. Các thuyết này đều có khuyết điểm và không đặt nền tảng trách nhiệm đạo đức.
Thế giới quan Nhân Duyên (paticca samuppada): Lập trường của Đức Phật. Tất cả hiện tượng nương vào nhau mà thành lập, có liên hệ mật thiết.
Định nghĩa Nhân Duyên: “Cái này có thì cái kia có, cái này sinh thì cái kia sinh, cái này không thì cái kia không, cái này diệt thì cái kia diệt.”
Đồng thời và Dị thời nhân quả: Quan hệ tồn tại đồng thời (không gian) và khác thời (thời gian).
Tính vô thường: Vạn vật vô thường, biến thiên do sự liên hệ nhân duyên, không có gì tồn tại độc lập, tuyệt đối hay thường hằng.
Thế giới là sự giao tiếp: Thế giới được thành lập trên sự liên hệ nhận thức của lục căn và lục trần. Chủ quan và khách quan nương nhau mà tồn tại.
Dị thời nhân quả và luân hồi: Các hiện tượng liên tục bất đoạn. Động cơ luân hồi là vô minh và ái dục. Các quy luật dị-thục-nhân, dị-thục-quả, đồng-loại-nhân, đẳng-lưu-quả và Thập Nhị Nhân Duyên giải thích dòng liên tục sinh mạng.
Phạm vi Nhân Duyên: Rộng lớn, bao hàm quan hệ đạo đức, giải thoát, xuyên suốt mười phương và ba thời. “Một” có liên hệ mật thiết đến “Tất Cả” và ngược lại.
Khoa học hiện đại: Đã tiến gần đến quan niệm trùng trùng duyên khởi của Đạo Phật.

Vấn đề Bản Ngã

Bản ngã là ngã chấp: Không thực có, chỉ là vọng chấp.
- Câu sanh ngã chấp: Có từ vô thủy, tồn tại trước sinh mệnh (Mạt na chấp kiến phần A-lại-gia). Sâu xa, khó trừ đoạn.
- Phân biệt ngã chấp: Phát hiện sau khi có thân, do phân biệt vọng chấp (ý thức chấp toàn thể sinh lý/tâm lý là “ngã”). Dễ trừ đoạn hơn.
Sự hình thành ngã chấp: Ý thức về bản ngã ở trẻ con lờ mờ, lớn lên rõ ràng, thường đồng nhất với xác thân. Người tinh vi hơn thì cho là ý thức, linh hồn.
Bản ngã không thực có: Bản ngã phải duy nhất, bất biến, chủ tể. Nhưng thân xác và tinh thần luôn biến đổi, không thuần nhất. “Tôi” thay đổi nghĩa tùy ngữ cảnh.
Sự sống là dòng biến chuyển: Không có bản ngã chủ động. Bản ngã chủ tể và bản vị đối tượng đều là giả danh.
Nguồn gốc sâu xa: Ngã chấp ở Mạt na, kết tinh của vô minh, chấp Alaya làm ngã.
Phương pháp diệt ngã chấp: Dùng công phu thiền định để chuyển ngã chấp thành “bình đẳng tánh trí” (trí sáng suốt nhận rõ lý bình đẳng tuyệt đối của vạn pháp).
Quá trình giải thoát ngã chấp: Ý thức là kẻ giải thoát Mạt na. Ngã chấp dần được trừ diệt qua các địa vị Bồ tát cho đến khi Mạt na chuyển thành bình đẳng tánh trí ở quả vị Phật.

Khái niệm về Thiền Học

Thiền (Dhyana/Jhana): Nghĩa là “tư duy” hay “tĩnh lự”.
Đa dạng của Thiền: Nhiều chủng loại trong Tiểu thừa, Đại thừa, Thiền tông.
Phương pháp Thiền: Tập trung tâm ý vào đối tượng để tư niệm và suy xét. Là phương pháp “thân tâm toàn nhất”.
- Hình thức: Tu luyện thân thể để an tĩnh, trợ lực tinh thần.
- Nội dung: Tập trung, thống nhất tâm ý để tư duy, khảo sát và khai ngộ.
Chỉ Quán: Chỉ (tĩnh định tâm ý), Quán (tư duy quán sát trên tĩnh định). Cần quân bình.
Năm loại Thiền theo Tông Mật Thiền sư:
1. Ngoại đạo Thiền: Chán ghét hiện tại, cầu thế giới thần minh.
2. Phàm phu Thiền: Tin nhân quả, cầu thế giới cộng nghiệp đẹp hơn.
3. Tiểu thừa Thiền: Tin vô ngã, diệt ngã.
4. Đại thừa Thiền: Nhận rõ tự ngã và ngoại giới đều không, thể nhập lý chân không.
5. Như lai tối thượng Thiền: Tự giác khả năng thành Phật, thực hiện giác tính Phật Đà, tự giác giác tha, giác hạnh viên mãn. (Tâm bản lai thanh tịnh, trí tánh vô lậu sẵn đủ, tâm ấy là Phật).
Tự ngã trong Thiền học: Vấn đề then chốt.
- Quan niệm về tự ngã: Ban đầu là thân xác, nhưng có thể “co giãn” (nội nhiếp vào chân ngã, khai triển ra đại ngã vũ trụ).
- Bản chất tự ngã: Không phải ngũ uẩn vì chúng biến chuyển. Tự ngã phải là nguyên lý chủ quan thuần túy, tuyệt đối, không thể dùng khái niệm hay ngôn ngữ diễn tả, chỉ có thể do trực giác tìm tới.
- Phàm phu và Thánh nhân: Phàm phu chấp thân xác là tự ngã, ích kỷ. Thánh nhân cởi mở dục vọng, thể nhập đại ngã và trực giác chân ngã, hòa hợp với vũ trụ.
Bản thể tuyệt đối: Là “tuyệt đối ngã” (Pháp Thân, Phật Tâm, Chân Như, Không) - sự sống tràn đầy, tự do, vĩnh cửu. Đây là cái cần thể hiện bằng thiền học.
Khai ngộ: Nhờ lực lượng thống nhất của tâm ý và khả năng trực nhận chân ngã, hành giả được an trú trong cảnh giới toàn nhất tuyệt đối, không thể dùng ngôn ngữ diễn tả.

Mục lục