LỜI GIỚI THIỆU (cho bản dịch tiếng Việt)Cung cấp cái nhìn tổng quan về Thomas Watson Sr., người đã đưa IBM lên đỉnh cao, để lại nhiều bài học lãnh đạo và kinh doanh. Lịch sử IBM bắt đầu từ Herman Hollerith năm 1889 với máy lập bảng thẻ đục lỗ, dẫn đến việc thành lập Computing-Tabulating-Recording Company (C-T-R) vào năm 1911. Watson Sr. trở thành Chủ tịch năm 1914 và đổi tên thành International Business Machines (IBM) năm 1924, xây dựng văn hóa “THINK” và chú trọng nhân viên. Con trai ông, Thomas Watson Jr., sau này tiếp quản và chuyển hướng công ty sang máy tính điện tử, đưa IBM đến thành công vượt bậc với dòng máy 360 và máy tính cá nhân (IBM PC).
LỜI NÓI ĐẦU
Kevin Maney chia sẻ về hành trình viết cuốn sách, khám phá kho tài liệu chưa mở của Thomas J. Watson. Ông nhấn mạnh về sự kiên cường của Watson sau thất bại thảm hại tại NCR vì vi phạm luật chống độc quyền, từ đó quyết tâm xây dựng một công ty vĩ đại dựa trên giá trị và văn hóa. IBM đã trải qua nhiều thăng trầm, bao gồm cả giai đoạn khó khăn những năm 1990, nhưng luôn phục hồi nhờ “gen” kiên cường và văn hóa tổ chức mạnh mẽ.
LỜI GIỚI THIỆU (của tác giả)
Tác giả Kevin Maney kể về mối duyên với Watson và IBM từ thời thơ ấu ở Binghamton, New York, nơi Watson là một anh hùng địa phương. Hành trình làm phóng viên kinh tế đưa ông tiếp xúc nhiều hơn với IBM. Việc phát hiện ra 340 thùng tài liệu cá nhân chưa mở của Watson đã thúc đẩy Maney viết cuốn sách này, cảm thấy đó là định mệnh.
MỞ ĐẦU
Đoạn này minh họa sự cứng rắn và quyết đoán của Thomas Watson Sr. trong kinh doanh thông qua câu chuyện với Pierre Botecou và Bethlehem Steel năm 1943. Watson, ở đỉnh cao quyền lực, không ngần ngại đe dọa thu hồi tất cả máy móc khỏi khách hàng lớn thứ hai của IBM khi cảm thấy bị thách thức hoặc lợi dụng. Ông coi trọng danh tiếng và không dung thứ cho bất kỳ sự coi thường nào, ngay cả khi đối mặt với rủi ro chính trị lớn trong thời chiến. Sự kiện này cho thấy Watson là một nhà lãnh đạo độc đoán nhưng hiệu quả, luôn sẵn sàng bảo vệ IBM và quyền lợi của mình.
1. BƯỚC KHỞI ĐẦU CỦA CON NGƯỜI PHI THƯỜNG
Chương này kể về cuộc đời Thomas John Watson từ tuổi ấu thơ nghèo khó ở Upstate New York đến những năm tháng định hình tại Dayton, Ohio. Watson gia nhập Công ty Máy đếm tiền Quốc gia (NCR) và thành công nhanh chóng. Ông được John Patterson, người đứng đầu NCR, giao nhiệm vụ bí mật thành lập Công ty Kinh doanh Máy đếm tiền cũ để phá giá và loại bỏ đối thủ cạnh tranh. Dù hành động này về mặt đạo đức là sai trái và sau này dẫn đến cáo buộc chống độc quyền, Watson đã hoàn thành xuất sắc, mang lại sự tự tin và kinh nghiệm quản lý. Ông học được các phương pháp thúc đẩy bán hàng, hệ thống chỉ tiêu và tầm quan trọng của R&D từ Patterson và Charles Kettering. Watson thăng tiến, có cuộc sống xa hoa và kết hôn với Jeannette Kittredge. Tuy nhiên, vụ án chống độc quyền vào năm 1913 đã kết tội Watson và 30 người khác, đặt dấu chấm hết cho sự nghiệp của ông ở NCR và để lại vết nhơ khó phai.
2. TRÁI TIM SẮT ĐÁ
Sau vụ án chống độc quyền tại NCR, Watson đối mặt với sự nghiệp tan vỡ và án tù treo. Ông tìm kiếm cơ hội mới và gặp Charles Ranlett Flint, một nhà tài phiệt lập các “Tơ-rớt” (tập đoàn độc quyền). Flint đề nghị Watson điều hành Computing-Tabulating-Recording Company (C-T-R), một công ty non trẻ được hình thành từ việc sáp nhập ba công ty nhỏ (International Time Recording, Computing Scale Company of America và Tabulating Machine Company của Herman Hollerith) đang gặp khó khăn tài chính và nội bộ. Dù ban đầu không mấy hào hứng với sản phẩm và tình hình công ty, Watson đã chấp nhận thử thách. Ông chính thức gia nhập C-T-R vào tháng 5 năm 1914, nhận mức lương 25.000 USD/năm cùng cổ phiếu. Tại C-T-R, Watson đối mặt với sự cản trở từ Hollerith và Fairchild nhưng kiên trì thực hiện kế hoạch của mình.
3. HỖN ĐỘN MANG TÊN C-T-R
Watson tiếp quản C-T-R trong bối cảnh khó khăn của Thế chiến I và sự bất ổn kinh tế. Ông đối mặt với cấu trúc công ty hỗn độn và sự thiếu sáng tạo của các quản lý. Watson tập trung vào việc tìm kiếm và phát triển nhân tài nội bộ như Otto Braitmayer, Samuel Hastings, A. Ward Ford và đặc biệt là Fred Nichol (thư ký riêng). Ông cũng đầu tư vào R&D, tuyển dụng các kỹ sư như Clair Lake, Fred Carroll, James Bryce để cải tiến máy lập bảng và thẻ đục lỗ, giúp IBM vượt qua đối thủ Powers. Watson thúc đẩy văn hóa công ty mạnh mẽ, chú trọng trang phục chỉnh tề, tránh rượu bia và khuyến khích lạc quan. Ông đổi tên C-T-R thành International Business Machines (IBM) vào năm 1924, thể hiện tầm nhìn toàn cầu. Mặc dù gặp phải những chỉ trích và sự cố (nhà cháy, mất mẹ), Watson vẫn kiên trì xây dựng IBM, từng bước định hình một tổ chức vững mạnh với văn hóa đặc trưng.
4. NUÔI DƯỠNG ĐỨA TRẺ IBM
Watson tập trung mạnh mẽ vào ngành kinh doanh máy thẻ đục lỗ, đầu tư R&D để liên tục cải tiến sản phẩm và kiểm soát các bằng sáng chế. Ông cũng tận dụng thiết kế thẻ đục lỗ 80 cột độc quyền của Clair Lake để tạo ra cơ chế “lock-in” khách hàng, khiến việc chuyển đổi sang đối thủ trở nên tốn kém. Watson học hỏi từ George F. Johnson (Endicott-Johnson) về chính sách đãi ngộ nhân viên, xây dựng lòng trung thành thông qua phúc lợi và tạo môi trường làm việc tích cực, tránh sự can thiệp của công đoàn. Văn hóa IBM trở nên đặc trưng với khẩu hiệu “THINK” (bắt nguồn từ NCR), các bài hát của công ty và các câu lạc bộ nội bộ. Sự kiện sụp đổ thị trường chứng khoán năm 1929 diễn ra trùng với lễ kỷ niệm 40 năm của A. Ward Ford, nhưng Watson vẫn thể hiện sự lạc quan và quyết tâm của mình.
5. LIỀU LĨNH VÀ MAY MẮN
Sau sự sụp đổ thị trường chứng khoán năm 1929, Watson trấn an các quản lý và tự mình đóng vai trò “nhà môi giới cổ phiếu” để giúp họ. Ông công khai khẳng định IBM sẽ vượt qua “giai đoạn chậm tiến tạm thời” và ra hai quyết định mạo hiểm: duy trì toàn bộ lực lượng lao động và tăng ngân sách R&D, đi ngược lại xu hướng chung của các công ty trong Đại suy thoái. Ông tin rằng nhu cầu tiềm ẩn sẽ bùng nổ khi kinh tế phục hồi và IBM cần sẵn sàng. Việc xây dựng phòng thí nghiệm mới trị giá 1 triệu đô la ở Endicott năm 1932 là minh chứng cho sự liều lĩnh này. Watson cũng mở rộng tầm nhìn của IBM sang các ứng dụng khoa học thông qua hợp tác với giáo sư Ben Wood của Đại học Columbia. May mắn mỉm cười với IBM khi Đạo luật Bảo hiểm Xã hội năm 1935 tạo ra nhu cầu khổng lồ về máy lập bảng, đưa IBM đến đỉnh cao thịnh vượng chưa từng có. Watson trở thành triệu phú, sở hữu nhiều tài sản và được biết đến là người nhận lương cao nhất nước Mỹ, gây ra nhiều tranh cãi nhưng cũng củng cố danh tiếng của ông.
6. BẠN BÈ, NHỮNG NGƯỜI HÙNG VÀ BỌN ĂN BÁM
Watson có khả năng thu hút lòng trung thành từ phụ nữ trẻ (như Anne Van Vechten, Eleanor Irvine, Ruth Leach), tận dụng họ để quảng bá hình ảnh IBM và thách thức định kiến giới trong kinh doanh. Ông xây dựng mối quan hệ cá nhân với các nhân vật quan trọng như Tổng thống Franklin D. Roosevelt, trở thành cầu nối giữa tổng thống và cộng đồng doanh nghiệp, dù nhiều người cùng giới không ưa Roosevelt. Watson xem Roosevelt là một “Sao Bắc Đẩu” mới sau khi vượt qua ảnh hưởng của Patterson, tìm kiếm vai trò trên trường quốc tế để ghi dấu ấn lịch sử. Dù giàu có, Watson cũng nhận được vô số lời xin giúp đỡ từ bạn bè cũ và người thân trong thời kỳ Đại suy thoái, ông thường giúp đỡ họ bằng tiền bạc. Ông duy trì một mạng lưới quan hệ xã hội rộng lớn và có tổ chức, được hỗ trợ bởi các thư ký, để quản lý các mối quan hệ này.
7. KẺ THÙ VÀ NHỮNG ẢO TƯỞNG
Trong những năm 1930, khi thế giới tiến gần đến Thế chiến II, Watson khao khát khẳng định tầm ảnh hưởng toàn cầu. Ông trở thành Chủ tịch Phòng Thương mại Quốc tế (ICC) và tin rằng có thể ngăn chặn chiến tranh thông qua thương mại. Tại hội nghị ICC ở Berlin năm 1937, Watson gặp Hitler và nhận Huân chương Đại bàng Đức Quốc xã. Dù biết về sự phân biệt đối xử của Đức Quốc xã (qua câu chuyện gia đình Wertheims), Watson vẫn lạc quan và tin vào khả năng thay đổi. Ông duy trì hoạt động của công ty con Dehomag ở Đức, một phần vì chiến lược kinh doanh và để bảo vệ tài sản. Tuy nhiên, sau sự kiện Kristallnacht và sự leo thang chiến tranh, Watson nhận ra sai lầm chính trị của mình. Tháng 6 năm 1940, ông trả lại huân chương cho Hitler, công khai chỉ trích chính sách của Đức Quốc xã và nhận được sự ủng hộ rộng rãi từ công chúng Mỹ. Vụ việc này, cùng với sự bùng nổ của Thế chiến II, đã định hình lại vai trò của IBM và Watson trên trường quốc tế.
8. ÔNG VUA VÀ LÂU ĐÀI
Chương này tiết lộ phong cách quản lý chi tiết đến mức vi mô của Watson, ngay cả đối với các sự kiện nhỏ như cuộc thi đánh máy toàn cầu, nơi IBM thuê và huấn luyện các nhà vô địch để đảm bảo chiến thắng cho máy đánh chữ của mình. Watson thể hiện sự tự mãn và khao khát được tôn vinh. Ông tận dụng mọi cơ hội để quảng bá IBM và bản thân, ví dụ như sự kiện “Ngày IBM” tại Hội chợ Thế giới New York năm 1939 và 1940. Đây là những sự kiện hoành tráng, tốn kém, nhưng giúp củng cố hình ảnh và văn hóa công ty. Ngay cả khi xảy ra tai nạn tàu hỏa nghiêm trọng trên đường đến “Ngày IBM” năm 1940, Watson vẫn thể hiện sự quan tâm đến nhân viên và xử lý khủng hoảng một cách chuyên nghiệp. Endicott, nơi đặt các nhà máy và trường học của IBM, cùng với IBM Country Club và Homestead, trở thành “lâu đài” và trung tâm tinh thần của Watson, nơi ông thực hiện tầm nhìn về một công ty là gia đình lớn và thể hiện chủ nghĩa bình đẳng giữa các tầng lớp nhân viên. Những sự kiện này giúp Watson củng cố lòng trung thành và tinh thần đồng đội trong IBM, biến nó thành một tổ chức hùng mạnh.
9. WATSON THẾ HỆ THỨ HAI
Chương này tập trung vào Thomas Watson Jr., con trai cả của Watson Sr., và mối quan hệ phức tạp, đầy thử thách của anh với cha. Watson Jr. trải qua tuổi thơ và thời niên thiếu nổi loạn, vật lộn với học tập và các vấn đề tâm lý (trầm cảm, khó đọc). Watson Sr., với cái nhìn lý tưởng hóa, luôn tin tưởng vào tiềm năng của con trai mình và kỳ vọng Tom Jr. sẽ kế nhiệm ông ở IBM, điều này tạo áp lực lớn cho Tom Jr. Tom Jr. cố gắng thoát khỏi sự kiểm soát của cha bằng cách gia nhập quân đội và tìm kiếm con đường độc lập trong ngành hàng không. Tuy nhiên, sau một cuộc trò chuyện định mệnh với Tướng Follett Bradley, Tom Jr. nhận ra sứ mệnh của mình và quay trở lại IBM, chấp nhận vai trò người kế nhiệm. Trong khi đó, Dick Watson (Arthur), người con út, có tính cách mềm yếu hơn và cũng phải vật lộn với việc tìm kiếm chỗ đứng trong bóng hình của người cha vĩ đại và anh trai tài năng.
10. CUỘC CHIẾN CỦA WATSON
Trong Thế chiến II, Watson đối mặt với sự bất mãn ngày càng tăng của công chúng và nhân viên, đặc biệt là việc các hợp đồng quân sự hạn chế doanh số bán hàng truyền thống. Một bức điện nặc danh từ một nhân viên bán hàng đã tố cáo sự bất mãn và kêu gọi một kế hoạch bán hàng công bằng hơn, khiến Watson cảm thấy bị phản bội. Tuy nhiên, Watson đã biến chiến tranh thành cơ hội để mở rộng quy mô IBM gấp đôi, gấp ba lần, chủ yếu bằng tiền của chính phủ. Ông duy trì chính sách không sa thải nhân viên, sản xuất vũ khí (súng, pháo) trong các nhà máy mới và tái sử dụng máy móc cũ sau chiến tranh cho các thị trường mới. Sự phát triển mạnh mẽ của IBM đã giúp Watson hiện thực hóa kế hoạch táo bạo. Cuộc chiến nội bộ về quyền lực giữa Watson Sr. và Tom Jr. ngày càng gay gắt, đặc biệt sau cái chết bất ngờ của Charley Kirk, người được Watson Sr. tin tưởng.
11. ÔNG GIÀ VÀ KỶ NGUYÊN ĐIỆN TỬ MỚI
Ở tuổi 70, Watson Sr. duy trì tư duy của thời đại đã qua, thể hiện qua bộ sưu tập tranh và sự bỏ qua các công nghệ mới nổi như máy photocopy và vô tuyến. Ban đầu, ông cũng hoài nghi về máy tính điện tử, tập trung vào việc cải tiến máy thẻ đục lỗ truyền thống. Tuy nhiên, áp lực từ đối thủ (Howard Aiken với máy Mark I, Eckert và Mauchly với ENIAC và UNIVAC của Remington Rand) và sự thúc đẩy từ Tom Jr. đã buộc IBM phải tham gia vào lĩnh vực này. Watson ban đầu tài trợ dự án Mark I tại Harvard nhưng sau đó bị Aiken qua mặt trong công bố. Để trả đũa, Watson ra lệnh phát triển máy tính điện tử riêng. Mặc dù Watson Sr. vẫn ưu tiên thẻ đục lỗ, sự ra đời của IBM 603 và 604 đã chứng minh tiềm năng của máy tính điện tử. Sau này, khi UNIVAC của Remington Rand đạt được thành công lớn trong việc dự đoán kết quả bầu cử năm 1952, Watson Sr. và Tom Jr. nhận ra IBM đã bị tụt hậu và phải nhanh chóng thay đổi chiến lược.
12. CHINH PHỤC THẾ GIỚI
Ở tuổi 76, Watson Sr. vẫn giữ lịch trình làm việc dày đặc, tham gia các cuộc họp và du lịch khắp thế giới để củng cố đế chế IBM. Ông đưa ra những quyết định táo bạo dựa trên trực giác, như việc chọn địa điểm xây nhà máy ở Greenock, Scotland chỉ sau vài phút quan sát, điều này gây ra nhiều khó khăn nhưng cuối cùng vẫn thành công. Đây là minh chứng cho phong cách quản lý độc đoán của ông, dù IBM đã trở thành một tập đoàn lớn cần sự điều hành chuyên nghiệp hơn. Watson Sr. còn khéo léo thành lập Bộ phận Thương mại Thế giới IBM (IBM World Trade) do con trai út Dick Watson điều hành, tạo cơ hội cho Dick phát triển sự nghiệp độc lập với Tom Jr. Tuy nhiên, mối quan hệ giữa ba cha con vẫn căng thẳng, với Tom Jr. và Dick thường xuyên xung đột. Dick Watson cũng phải vật lộn với các vấn đề cá nhân và áp lực từ việc nằm dưới cái bóng của cha và anh trai. Watson Sr. khao khát sự tán dương, sưu tầm các huân chương và bằng cấp danh dự, tin rằng chúng phản ánh tầm vóc quốc tế và đóng góp của ông. Sự thành công của IBM World Trade dưới sự lãnh đạo của Dick Watson giúp củng cố vị thế của Dick, dù anh vẫn phải chịu sự can thiệp từ cha.
13. CON NGƯỜI PHI THƯỜNG VÀ LÒNG NHÂN ÁI
Năm 1953, IBM phát triển với tốc độ chóng mặt dưới sự lãnh đạo ngày càng tăng của Tom Watson Jr., người thúc đẩy công nghệ điện tử và tư duy sáng tạo. Watson Sr. lùi vào hậu trường, nhưng vẫn khó chấp nhận sự thay đổi và duy trì ảnh hưởng của mình. Ông và Tom Jr. tiếp tục xung đột về quyền lực và chiến lược, dẫn đến những cuộc cãi vã gay gắt. Một trong những đỉnh điểm là khi Tom Jr. dọa rời công ty nếu không được quyền tự quyết. Watson Sr. đã phải nhượng bộ, dần chấp nhận vai trò cố vấn và chuẩn bị cho việc trao quyền hoàn toàn. Quyết định giới thiệu IBM 701 (máy tính đa năng) trước công chúng và cho phép sử dụng miễn phí cho khoa học là một động thái chiến lược để khẳng định vị thế của IBM trong kỷ nguyên máy tính. Vụ kiện chống độc quyền của Bộ Tư pháp Mỹ năm 1952 đã trở thành cơn ác mộng cuối đời của Watson Sr., nhưng cuối cùng IBM đã dàn xếp, chấp nhận bán và cho thuê thiết bị, mở cửa thị trường thẻ đục lỗ. Watson Sr. chính thức trao quyền điều hành IBM cho Tom Jr. vào tháng 5 năm 1956, chấp nhận vai trò “hoàng đế” được tôn kính. Cuối cùng, ông qua đời vào tháng 6 năm 1956 ở tuổi 82, để lại di sản một IBM hùng mạnh và định hình ngành công nghệ thông tin.
14. CÁC THẾ HỆ HẬU DUỆ
Chương này tổng kết cuộc đời Thomas J. Watson Sr. với những thành công vĩ đại và cả những sai lầm cá nhân. Ông đã biến việc xử lý thông tin thành một ngành công nghiệp, khai phá sức mạnh của văn hóa công ty và trở thành Tổng Giám đốc nổi tiếng đầu tiên trên thế giới. Dù có những khiếm khuyết, sự cống hiến không ngừng và khả năng chấp nhận rủi ro đã giúp ông xây dựng IBM thành một đế chế. Chương này cũng điểm lại số phận của các nhân vật quan trọng: George Phillips nghỉ hưu; Al Williams trở thành cánh tay phải của Tom Jr.; James Rand vật lộn với UNIVAC và cuối cùng thất bại trước IBM; Jeannette Watson giữ lại vai trò trong hội đồng IBM; Dick Watson trải qua thăng trầm, cuối cùng rời IBM và qua đời sớm. Tom Watson Jr. tiếp quản IBM, tái cấu trúc công ty và dẫn dắt nó đạt tăng trưởng ngoạn mục, đưa IBM trở thành công ty thống trị ngành công nghệ thông tin trong nhiều thập kỷ. Tuy nhiên, sau thế hệ Watson, IBM đối mặt với những thách thức mới do sự tự mãn và thiếu linh hoạt, dẫn đến khủng hoảng vào những năm 1990. Lou Gerstner sau đó đã được mời về để cứu vãn IBM, tái khẳng định tầm quan trọng của văn hóa doanh nghiệp mà Watson Sr. đã xây dựng.