Chính trị bình dân

Lời nói đầu của tác giả cho lần xuất bản đầu tiên

Nhận định về sự thiếu hụt kiến thức chính trị cơ bản ở Việt Nam, khiến người dân khó hiểu các khái niệm như dân chủ, bình đẳng, tự do, nhân quyền.
Chỉ ra vấn đề của Internet: kiến thức rời rạc, không hệ thống, dễ gây tranh cãi và bị lợi dụng bởi dư luận viên.
Phê phán định kiến sai lệch “chính trị là xấu xa, thủ đoạn” khiến người Việt xa lánh chính trị.
Mục tiêu của sách: cung cấp kiến thức căn bản, dễ hiểu và thú vị về chính trị để xóa bỏ định kiến và khuyến khích sự tham gia của công dân.

Lời cảm ơn của tác giả

Cuốn sách được xuất bản trong hoàn cảnh đặc biệt (bị thu giữ, tác giả bị sách nhiễu).
Bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến độc giả, các nhà hoạt động, cộng đồng hải ngoại, bạn bè quốc tế, và tù nhân lương tâm đã ủng hộ và truyền cảm hứng.

Hướng dẫn sử dụng sách cho lần tái bản thứ hai

Đây là một cuốn sách nhập môn về chính trị học, sử dụng tài liệu tham khảo từ nhiều nước.
Đối tượng độc giả: những người chưa biết gì hoặc chỉ biết sơ về các khái niệm chính trị căn bản.
Khuyến nghị tất cả công dân Việt Nam nên đọc sách này để nắm được kiến thức nền tảng.
Sách được chia thành sáu phần chính, mỗi phần tập trung vào một khía cạnh của chính trị:
- Phần I: Chính trị là gì? – Định nghĩa và các hoạt động chính trị.
- Phần II: Chính quyền và nhà nước – Khái niệm trung tâm của chính trị học.
- Phần III: Dân chủ – Khái niệm gây tranh cãi nhất, các hình thức và mặt trái.
- Phần IV: Các chủ nghĩa – Các ý thức hệ phổ biến như tự do, bảo tồn, xã hội, phát xít, dân túy, mị dân.
- Phần V: Tương tác chính trị – Các hoạt động chính trị phổ biến như truyền thông, đảng phái, bầu cử, xã hội dân sự.
- Phần VI: Bộ máy nhà nước – Các mô hình tổ chức bộ máy, vai trò của hiến pháp, lập pháp, hành pháp, tư pháp, quân đội và công an.
Bản tái bản thứ hai có bổ sung đáng kể nội dung về dân chủ và các chủ nghĩa.

Phần I: Chính trị là gì?

Chương I: Định nghĩa chính trị

Trình bày bốn định nghĩa chính trị từ hẹp đến rộng:
1. Quá trình ra các chính sách công: Chỉ diễn ra trong chính trường, do chính quyền thực hiện.
2. Việc giành, giữ và thực thi quyền lực nhà nước: Do đảng phái, tổ chức chính trị, và chính trị gia thực hiện. Người dân và xã hội dân sự không thuộc về chính trị theo cách hiểu này.
3. Những gì diễn ra trong “lĩnh vực công”: Tách biệt công và tư. Chính phủ, quốc hội là chính trị; gia đình, doanh nghiệp tư nhân là phi chính trị.
4. Việc gây ảnh hưởng lên những người khác, tác động lên chính sách: Định nghĩa rộng nhất, chính trị hiện diện trong mọi hoạt động và tương tác xã hội (gia đình, nhóm, cộng đồng, quốc gia).
Chính trị không xấu xa, phức tạp hay đáng sợ như định kiến.

Bài đọc: Chính trị ảnh hưởng đến tất cả chúng ta

Chính trị là quá trình ra quyết định và thực thi quyết định trong một nhóm, cộng đồng bất kỳ, luôn đi kèm mâu thuẫn, xung đột.
Mọi người đều không thể thoát khỏi tầm ảnh hưởng của chính trị trong cuộc sống hàng ngày.
Ý thức chính trị là hiểu được ảnh hưởng của chính trị và mong muốn thay đổi. Ý thức chính trị cao nhất là khi tự hỏi muốn sống trong xã hội nào và làm gì để đạt được điều đó.
Sự vô cảm không phải trạng thái tự nhiên, mà là hệ quả tất yếu của một nền chính trị xấu, khi nỗ lực của người dân bị ngăn trở.
Sự vô cảm của dân đi kèm sự tự kiêu của chính quyền.

Chương II: Hoạt động chính trị

Trình bày các hình thức hoạt động chính trị phổ biến:
- Vận động hành lang (Lobbying): Tác động lên quá trình hoạch định chính sách bằng cách gặp gỡ, thuyết phục, cung cấp thông tin. Cần công khai, minh bạch để tránh trở thành hối lộ, “đi đêm”.
- Vận động quốc tế: Yêu cầu cộng đồng quốc tế gây sức ép ngoại giao để đạt mục đích, ví dụ cho nhân quyền. Ví dụ: Chiến dịch Tuyên bố 258 của Mạng Lưới Blogger Việt Nam.
- Hoạt động đảng phái: Thành lập/gia nhập đảng, phát triển đảng, tranh cử, đưa người vào chính quyền, thực thi quyền lực. Đảng phái là tổ chức làm chính trị chuyên nghiệp.
- Làm truyền thông: Truyền tải thông tin dưới nhiều hình thức (báo chí, blog, hội thảo, diễn thuyết, quảng cáo) để tạo áp lực, gây ảnh hưởng dư luận.
- Khiếu kiện: Sử dụng con đường pháp lý (hành chính hoặc tòa án) để buộc cá nhân/tổ chức làm hoặc chấm dứt một việc. Biểu hiện của niềm tin vào pháp luật.
- Biểu tình: Hành động chính trị tập thể thể hiện chính kiến (tuần hành, tụ tập, gây tiếng động). Thường bị coi là “gây rối trật tự công cộng” nhưng là quyền tự do biểu đạt. Luật pháp các quốc gia dân chủ chỉ chấp nhận biểu tình ôn hòa.
  - Bài đọc: Mặt trái của biểu tình: Gây cản trở tự do đi lại. Vấn đề “thế lưỡng nan” giữa quyền biểu đạt và quyền cá nhân của quan chức. Chính quyền độc tài thường tổ chức “biểu tình chống biểu tình”. Văn hóa chính trị ở Việt Nam thường khó chấp nhận biểu tình.
- Đình công: Người lao động đồng loạt ngừng làm việc để gây sức ép lên giới chủ hoặc chính quyền.
- Tẩy chay: Từ chối giao thiệp, mua bán hàng hóa/dịch vụ để trừng phạt hoặc gây sức ép. Ví dụ: Tẩy chay xe buýt ở Montgomery, tẩy chay Vedan, Tân Hiệp Phát.
- Bất tuân dân sự: Cố ý không chấp hành luật/quy định, chấp nhận bị xử lý nhằm gây tác động lên chính quyền (thường là phi bạo lực). Ví dụ: Mahatma Gandhi, Rosa Parks. Chỉ hiệu quả khi có truyền thông độc lập và văn hóa chính trị chấp nhận phản biện.
- Sử dụng bạo lực: Khủng bố, bắt cóc, ám sát, nổi loạn, đảo chính, phá hoại, gây chiến tranh. Đây cũng là hoạt động chính trị vì nhằm mục đích gây ảnh hưởng, dù bị lên án gay gắt trong xã hội hiện đại.

Chương III: Về môn học “Khoa học chính trị”

Khoa học chính trị (Chính trị học): Là một bộ môn khoa học xã hội nghiên cứu về nhà nước, quan hệ giữa nhà nước với xã hội, và tiến trình quản trị quốc gia.
Các lĩnh vực nghiên cứu chính: Triết học chính trị, Luật công, Quan hệ quốc tế, Chính quyền trung ương/địa phương, Chính thể so sánh, Quản trị công, Xung lực chính trị (đảng phái, công luận), Chính quyền và kinh doanh, Lập pháp, Hành pháp.

Phần II: Chính quyền và nhà nước

Chương I: Định nghĩa chính quyền

Chính quyền: Là một tập hợp các cá nhân và thiết chế với chức năng làm ra và thực thi luật pháp trong và cho một xã hội (Austin Ranney).
So sánh chính quyền và tổ chức:
- Chính quyền: Quyền lực bao trùm toàn xã hội; tư cách thành viên không tự nguyện; quyền lực độc đoán; là tổ chức duy nhất có quyền làm luật, cưỡng chế, xử lý vi phạm.
- Tổ chức: Quyền lực chỉ áp đặt với thành viên; tư cách thành viên tự nguyện; quyền lực không độc đoán.
Để được gọi là chính quyền, một tổ chức phải có tính chính danh.

Chương II: Tính chính danh

Tính chính danh: Là niềm tin phổ biến của các thành viên trong xã hội rằng quyền lực của chính quyền/đảng cầm quyền là đúng, chính đáng, hợp lý, hợp pháp, và vì thế dân chúng phải phục tùng.
Ba cách để một tổ chức có được tính chính danh (Max Weber):
1. Nhờ truyền thống: Các chính thể cha truyền con nối (quân chủ). Dân chúng chấp nhận vì đó là truyền thống lâu đời.
2. Nhờ có lãnh tụ kiệt xuất: Chính thể được công nhận nhờ sức hấp dẫn của một cá nhân được sùng bái. Khi sự sùng bái suy giảm, tính chính danh lung lay. Các chính quyền cộng sản sống chết bảo vệ hình ảnh “cha già dân tộc”.
3. Nhờ được thành lập hợp pháp và hợp lý: Có hiến pháp giới hạn quyền lực, nhà nước pháp trị, tam quyền phân lập, bầu cử công bằng, tự do.
Bổ sung: Tính chính danh có được nhờ đạt thành tựu về kinh tế và/hoặc đạo đức cũng như năng lực bảo vệ chủ quyền quốc gia. Ví dụ: Trung Quốc. Thành tựu này cũng có thể bị bào mòn, dẫn đến mất chính danh.
Xây dựng tính chính danh: Bằng bạo lực, đe dọa, khủng bố để ép buộc niềm tin; bằng tuyên truyền và lừa dối; hoặc bằng hợp pháp, hợp lý và thành tựu.
Phá hủy tính chính danh của lực lượng đối lập: Các nhà nước độc tài tuyên truyền phá hoại hình ảnh đối lập, cô lập họ khỏi nhân dân. Ví dụ về “dư luận viên” ở Việt Nam.

Chương III: Nhà nước

Cách hiểu 1: Nhà nước là quốc gia
- Định nghĩa (James Garner): Một cộng đồng người chiếm hữu một lãnh thổ xác định, không chịu kiểm soát bên ngoài, có chính quyền tổ chức mà tất cả cư dân phải phục tùng.
- Bốn yếu tố căn bản của nhà nước: dân, lãnh thổ, chính quyền, chủ quyền (quyền ra quyết định cuối cùng và cao nhất, gồm đối nội và đối ngoại).
- Nhà nước là vĩnh cửu, chính quyền có thể thay đổi.
- Nhà nước (state) và Quốc gia (nation) là hai khái niệm đồng nghĩa.
- Khái niệm khác: Nation-state (nhà nước gắn với thực thể văn hóa của dân tộc), Đất nước (thực thể văn hóa-sắc tộc, có thể không có chủ quyền), Dân tộc (nhân dân hoặc sắc dân).
Cách hiểu 2: Nhà nước là chính quyền
- Phổ biến ở Việt Nam (ví dụ: “Đảng và Nhà nước”).

Phần III: Dân chủ

Chương I: Định nghĩa dân chủ

Trình bày hai định nghĩa chính:
- Austin Ranney: Dân chủ là hình thức tổ chức chính quyền theo các nguyên tắc:
  1. Quyền quyết định tối cao thuộc về người dân (trực tiếp hoặc ủy quyền cho đại diện).
  2. Mọi người đều bình đẳng về chính trị (cơ hội như nhau để gây ảnh hưởng tới chính sách, có các quyền chính trị như nhau).
  3. Mọi người đều được có tiếng nói (thông qua truyền thông tự do, giáo dục tự do, tư pháp độc lập, tự do tư tưởng, biểu đạt).
  4. Đa số thống trị; thiểu số phải theo đa số: Cần thiết kế xã hội để thiểu số chỉ bất mãn tạm thời, đồng ý với luật chơi.
- Philippe C. Schmitter và Terry Lynn Karl: Dân chủ là một hệ thống quản trị đất nước, trong đó nhà cầm quyền phải chịu trách nhiệm về hoạt động công cộng trước công dân, thông qua cạnh tranh và hợp tác giữa những người đại diện do họ bầu ra.
  - Hệ thống quản trị: Cách thức nắm giữ cơ quan nhà nước, luật lệ ra quyết định ràng buộc cộng đồng.
  - Nhà cầm quyền: Người nắm quyền lực và ra lệnh một cách chính danh.
  - Địa hạt công cộng: Không gian/lĩnh vực chung của cộng đồng, nơi nhà cai trị phải chịu trách nhiệm.
  - Cạnh tranh và hợp tác: Giữa chính trị gia, đảng phái, nhóm lợi ích; giữa người dân (qua xã hội dân sự) để bảo vệ bản thân.
  - Đại diện: Chính trị gia chuyên nghiệp do dân bầu, chịu trách nhiệm trước dân.
Sự khác nhau giữa Dân chủ và Tự do: Không đồng nhất. Có nền dân chủ thiếu tự do (Ấn Độ, Colombia, Philippines) nơi nhân quyền/tự do cá nhân không được đảm bảo.
Dân chủ tự do: Lý tưởng, cần có truyền thống tự do và hiến pháp tự do.
Bốn thành tố của nền dân chủ tự do (quan trọng như nhau, có tác động qua lại):
1. Bầu cử tự do và công bằng.
2. Chính quyền chịu trách nhiệm giải trình (pháp lý, chính trị, tài chính).
3. Nhân quyền được thực thi, tôn trọng và bảo vệ.
4. Xã hội dân sự phát triển.

Chương II: Các hình thức đại diện

Đại diện theo khu vực địa lý: Cả nước chia thành các đơn vị bầu cử với số dân tương đương, mỗi đơn vị chọn một đại diện.
- Ưu điểm: Đơn giản, tiện lợi, cử tri hiểu địa phương, ít tốn kém cho ứng viên.
- Nhược điểm: Tính cục bộ (chỉ quan tâm vấn đề địa phương), dân số thay đổi (dẫn đến gerrymander - thay đổi ranh giới bầu cử để giành lợi thế), nhóm thiểu số nhỏ không được đại diện.
Đại diện theo tỷ lệ: Mỗi thành phần/nhóm trong xã hội có đại diện với số lượng tỷ lệ thuận với dân số nhóm đó.
- Ưu điểm: Đảm bảo các cộng đồng khác nhau có tiếng nói, đa dạng tiếng nói.
- Nhược điểm: Phức tạp trong xác định tiêu chí phân nhóm, duy trì phân loại, có thể thúc đẩy mâu thuẫn/mất ổn định chính trị.
Đại diện theo tỷ lệ và có ưu tiên cho thiểu số: Dành sẵn một số lượng ghế nhất định cho các nhóm thiểu số quá nhỏ để đảm bảo quyền lợi.

Chương III: Bốn cột trụ của dân chủ

Một nền dân chủ tự do cần đảm bảo hai nguyên tắc chính: Toàn dân kiểm soát chính quyền một cách thường xuyên, liên tục và Mọi công dân đều bình đẳng về quyền chính trị.
Các nguyên tắc nhỏ hơn để thực hiện dân chủ: Đa nguyên, đa đảng, bầu cử tự do và công bằng, tư pháp độc lập, tự do hiệp hội, tự do ngôn luận, tự do biểu đạt.
Sự khác nhau giữa Dân chủ và Tự do: Tự do là việc cá nhân thoát khỏi quyền lực/cưỡng ép của người khác. Hai khái niệm này không đồng nhất.
Dân chủ tự do: Lý tưởng của dân chủ.
Bốn thành tố của nền dân chủ tự do (quan trọng như nhau):
1. Bầu cử tự do và công bằng.
2. Chính quyền chịu trách nhiệm giải trình: Nghĩa vụ của nhà nước, cơ quan nhà nước, quan chức phải báo cáo đầy đủ, phản hồi khiếu nại, giải thích, minh bạch và chịu hoàn toàn trách nhiệm trước người dân (gồm cả chế tài, hình phạt). Có trách nhiệm giải trình pháp lý, chính trị, tài chính.
3. Nhân quyền được thực thi, tôn trọng và bảo vệ: Nhân quyền là quyền tự nhiên, cố hữu của con người, giúp phát triển đầy đủ và mưu cầu hạnh phúc. Xã hội công bằng và tự do khi nhân quyền được tôn trọng.
4. Xã hội dân sự phát triển.

Chương IV: Dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện

Dân chủ được phân loại theo tính đại diện:
- Dân chủ trực tiếp: Hệ thống cho phép tất cả các bên tham gia đều có tiếng nói trong quá trình ra quyết định thông qua việc tự mình bỏ phiếu (ví dụ: trưng cầu dân ý). Ranh giới giữa cai trị và bị trị, chính quyền và xã hội dân sự bị xóa bỏ.
  - Ưu điểm: Hình thức dân chủ thuần khiết nhất, mọi thành viên đều có quyền ra quyết định, được tiếp cận thông tin.
  - Nhược điểm: Quá lý tưởng, không tưởng với quy mô dân số lớn.
- Dân chủ đại diện: Công dân tham gia vào việc ra quyết định một cách gián tiếp, không thường xuyên, giới hạn vào hoạt động bỏ phiếu theo nhiệm kỳ để bầu ra người đại diện.
  - Ưu điểm: Khắc phục tính bất khả thi của dân chủ trực tiếp, tạo phân công lao động chính trị, chuyên nghiệp hóa việc cai trị.
  - Nhược điểm: Không thuần khiết, hiệu quả phụ thuộc vào việc người đại diện có thật sự là đại diện của dân, nhờ cơ chế sàng lọc và bầu cử công bằng.

Chương V: Lợi ích và mặt trái của dân chủ

Lợi ích của dân chủ:
- Cung cấp nhiều cơ chế để người dân thể hiện quan điểm, theo đuổi lợi ích và mưu cầu hạnh phúc.
- Tạo điều kiện cho sự ra đời những chính sách công tốt, giảm nguy cơ gây hại cho số đông.
- Chỉ đòi hỏi mọi người đồng ý về luật chơi, không nhất thiết phải đồng ý về kết quả.
Chế độ đối nghịch với dân chủ:
- Chế độ toàn trị: Hệ thống chính trị bao trùm toàn bộ đời sống bằng ý thức hệ và sự tàn bạo, hà khắc. Xóa bỏ xã hội dân sự. Có “hội chứng sáu điểm” (ý thức hệ chính thức, độc đảng, cảnh sát giám sát, độc quyền truyền thông/vũ trang, kiểm soát kinh tế).
- Chế độ độc đoán: Quyền lực dội từ trên xuống, nhấn mạnh quyền lực bao trùm tự do cá nhân. Chỉ nắm độc quyền chính trị, có thể dung tha một số quyền tự do kinh tế, tôn giáo.
Những mặt trái của dân chủ:
- Nền độc tài của đa số: Khi thiểu số liên tục chịu thua đa số, có thể dẫn đến bất mãn và xung đột.
- Đám đông có thể sai: Đa số không phải lúc nào cũng đúng, gây mâu thuẫn giữa công lý và dân chủ (ví dụ: Galileo).
- Vai trò của chuyên gia: Xung đột với nguyên tắc “mọi người đều có khả năng ảnh hưởng tới chính sách như nhau”, khi chuyên gia có tiếng nói quyết định.
- Nhiều khi mất thì giờ và không hiệu quả: Quá trình ra quyết định kéo dài do tham vấn, tranh cãi (dẫn đến “thế bế tắc về chính sách”).
- Trong ngắn hạn, dân chủ không hứa hẹn nhiều điều: Không phát triển kinh tế ngay lập tức, không bộ máy hành chính tốt hơn, có thể gia tăng bất mãn, xung đột (tôn giáo, sắc tộc), rủi ro kinh tế (tự do kinh tế).

Phần IV: Các chủ nghĩa

Chương I: Thế nào là một chủ nghĩa?

Chủ nghĩa (ý thức hệ, hệ tư tưởng): Là một hệ thống niềm tin có liên hệ qua lại, dẫn dắt hoặc tạo cảm hứng cho các hành động chính trị.
Ban đầu khái niệm “ý thức hệ” không liên quan chính trị, sau đó Karl Marx chính trị hóa nó, cho rằng ý thức hệ mang nghĩa tiêu cực.
Bốn tiêu chí phân biệt ý thức hệ với quan điểm/quan niệm (Roy C. Macridis):
1. Tính tổng quát: Bao gồm quan điểm về các vấn đề lớn (vị thế con người, mục tiêu xã hội, bản chất con người).
2. Tính lan tỏa: Được biết đến từ lâu, hình thành niềm tin và hành động chính trị của nhiều người.
3. Tính rộng khắp: Được số lượng lớn người chia sẻ, đóng vai trò quan trọng trong chính trị của một hoặc nhiều quốc gia.
4. Tính mạnh mẽ: Thu hút sự dấn thân của nhiều người, gây ảnh hưởng đáng kể đến niềm tin và hành động chính trị của họ.
Các chủ nghĩa phổ biến được bàn đến: Tự do, bảo tồn, xã hội, phát xít, vô chính phủ, môi trường, tôn giáo thuần túy, cộng đồng, nữ quyền, dân tộc.

Chương II: Chủ nghĩa tự do

Chủ nghĩa tự do (cổ điển): Ý thức hệ dựa trên tôn sùng chủ nghĩa cá nhân, tự do, sự bao dung và đồng thuận. Hình thành cuối thế kỷ 18.
Các yếu tố cấu thành:
1. Chủ nghĩa cá nhân: Cá nhân quan trọng hơn tổ chức/cộng đồng; con người bình đẳng về giá trị; xã hội tốt đẹp khuyến khích phát triển cá nhân.
2. Tự do: Giá trị cốt lõi, cao hơn bình đẳng/công lý. Chấp nhận “tự do trong khuôn khổ pháp luật”.
  - Hai khái niệm tự do (Isaiah Berlin): “Tự do không” (negative freedom) - không chịu sự can thiệp từ bên ngoài (Hobbes, Locke, Hayek); “Tự do có” (positive freedom) - có khả năng thực sự hành động theo ý nguyện (Rousseau).
3. Lý trí, sự duy lý: Cá nhân có khả năng ra quyết định duy lý, giải quyết khác biệt qua tranh biện. Coi duy lý là phẩm chất tốt.
4. Bình đẳng: Ủng hộ bình đẳng về cơ hội (đầu vào), phản đối bình đẳng về kết quả (đầu ra - cào bằng). Gắn với tôn trọng nhân quyền.
5. Tinh thần khoan dung, chấp nhận: Sẵn sàng để người khác suy nghĩ, nói, hành động khác mình. Cổ súy đa nguyên, tự do quan điểm.
6. Đồng thuận: Quyền lực và quan hệ xã hội dựa trên nguyên tắc tự nguyện thỏa thuận và đồng ý.
7. Hợp hiến: Quyền lực nhà nước phải bị giới hạn bởi hiến pháp để không lạm quyền, đảm bảo nhân quyền.
Chủ nghĩa tự do và Chủ nghĩa bảo tồn ở Mỹ:
- Chủ nghĩa tự do hiện đại ở Mỹ (Đảng Dân chủ): Cổ súy tự do cá nhân và ủng hộ nhà nước can thiệp kinh tế để bảo đảm mức sống tối thiểu (xu hướng tả). Không ủng hộ can thiệp vào tôn giáo và đạo đức.
- Chủ nghĩa bảo tồn hiện đại ở Mỹ (Đảng Cộng hòa): Ủng hộ tự do kinh tế tuyệt đối (xu hướng hữu). Nhà nước can thiệp để gìn giữ các giá trị truyền thống (hôn nhân, gia đình, đạo đức).
Cánh tả, cánh hữu: Nguồn gốc từ Cách mạng Pháp, “tả” cấp tiến, “hữu” bảo thủ.

Chương III: Chủ nghĩa bảo tồn

Chủ nghĩa bảo tồn: Ra đời cuối thế kỷ 18, đầu thế kỷ 19, phản ứng lại chủ nghĩa tự do, xã hội và dân tộc. Tên gọi trung tính hơn “bảo thủ”.
Các yếu tố cấu thành:
1. Truyền thống: Tôn trọng truyền thống, phong tục tập quán, thiết chế lâu đời. Coi truyền thống là trí tuệ tích lũy, đảm bảo ổn định, trật tự xã hội.
2. Chủ nghĩa thực dụng: Tin vào kinh nghiệm thực tiễn, lịch sử. Chỉ lý thuyết/hành động đã được kiểm nghiệm, có mục đích thực tế, khả dụng mới tốt.
3. Quan niệm “con người không hoàn hảo”: Bi quan về con người (năng lực giới hạn, tham lam, ích kỷ). Cổ súy nhà nước mạnh, luật pháp nghiêm minh để duy trì trật tự.
4. Tôn ti trật tự, thứ bậc: Xã hội phải có trật tự, mỗi người biết vai trò/trách nhiệm. Đề cao trách nhiệm người giàu với người nghèo. Có khuynh hướng hữu hơn chủ nghĩa tự do.
5. Quyền lực: Lãnh đạo có quyền và nghĩa vụ định hướng, dẫn dắt cấp dưới. Tự do đi cùng trách nhiệm.
6. Tư hữu tài sản: Tối quan trọng để con người an toàn và độc lập trước chính quyền. Phải đi liền với trách nhiệm xã hội.
Trong kinh tế: Nhà nước hạn chế can thiệp, chỉ bảo đảm thực thi pháp luật. Trong đạo đức/tôn giáo: Nhà nước can thiệp để cổ súy giá trị truyền thống.

Chương IV: Chủ nghĩa xã hội và dân chủ xã hội

Chủ nghĩa xã hội: Hình thành đầu thế kỷ 19, mục tiêu xóa bỏ kinh tế tư bản (sở hữu tư nhân, trao đổi thị trường), xây dựng xã hội dựa trên công hữu.
Các yếu tố cấu thành:
1. Cộng đồng: Đề cao cộng đồng, cá nhân được định hình bởi quan hệ xã hội. Chủ nghĩa tập thể quan trọng hơn chủ nghĩa cá nhân.
2. Tinh thần bác ái: Con người ràng buộc bởi tình đồng chí, anh em. Hợp tác quan trọng hơn cạnh tranh.
3. Bình đẳng xã hội: Đề cao bình đẳng về kết quả (đầu ra), là giá trị trung tâm, cốt lõi. Điều kiện thiết yếu để đảm bảo ổn định xã hội.
4. Nhu cầu: Lợi ích vật chất phân bổ dựa trên nhu cầu cá nhân, không căn cứ tài năng/năng suất/công việc.
5. Giai cấp: Karl Marx phân loại giai cấp theo quan hệ tư liệu sản xuất (tư sản vs công nhân). Coi công nhân là lực lượng tạo cách mạng vô sản, tiêu diệt tư hữu.
6. Công hữu: Sở hữu chung, dưới hình thức tập thể hóa hoặc quốc hữu hóa. Coi công hữu là cách khai thác nguồn lực vì lợi ích chung, chống ích kỷ tư hữu.
Chủ nghĩa xét lại: Sửa đổi, điều chỉnh những quan niệm nguyên thủy của một ý thức hệ khác (ví dụ: Mác thuần túy).
Chủ nghĩa xã hội chia thành hai khối: Cách mạng (cộng sản, Lenin) và Cải cách (dân chủ xã hội, Bernstein).
Chủ nghĩa cộng sản ở Liên Xô (chính thống): Pha trộn Mác với tư tưởng Lenin, Stalin. Đảng cách mạng tiên phong, tổ chức theo nguyên tắc tập trung dân chủ, kỷ luật chặt chẽ.
Dân chủ xã hội: Nhân văn hơn, tin rằng có thể đạt XHCN thông qua con đường dân chủ và hòa bình, không bạo lực. Cố gắng cân bằng giữa thị trường và nhà nước, cá nhân và cộng đồng. “Nhân văn hóa” chế độ tư bản qua điều tiết của nhà nước, đánh thuế lập quỹ phúc lợi. Quan tâm người yếu thế, tin vào lòng trắc ẩn, bình đẳng cơ hội, trách nhiệm bảo vệ người khác. Từ những năm 1980 đã thoái trào do biến đổi thế giới.
Con đường thứ ba: Ý thức hệ tham vọng thay thế cả tư bản và xã hội. Thừa nhận toàn cầu hóa, kinh tế tri thức. Nhà nước đóng vai trò phát triển giáo dục, kỹ năng cho dân chúng và xã hội dân sự. Đề xuất “workfare state” (nhà nước công lợi) thay vì “welfare state” (nhà nước phúc lợi).

Chương V: Một số chủ nghĩa khác

Chủ nghĩa phát xít: Nổi lên đầu thế kỷ 20 (Mussolini, Hitler). Chống lại tất cả triết học Tây phương (tư bản, tự do, cá nhân, bảo tồn, cộng sản). Dẹp bỏ duy lý, tự do, bình đẳng, bác ái. Tôn vinh “đấu tranh”, “lãnh tụ”, “quyền lực”, “chủ nghĩa anh hùng”, “chiến tranh”. Cá nhân phải hòa mình vào cộng đồng, phục tùng lãnh tụ vô điều kiện. Tân phát xít nổi lên cuối thế kỷ 20.
- Phát xít Ý: Trọng nhà nước, trung ương tập quyền. Quốc hữu hóa, nhà nước quản lý kinh tế.
- Phát xít Đức (Quốc xã): Dựa trên phân biệt chủng tộc (thuyết chủng tộc Arya thượng đẳng và bài Do Thái).
Chủ nghĩa vô chính phủ: Gắn với tự nguyện, tự quản, không nhà nước, không phân chia thứ bậc. Coi quyền lực chính trị (đặc biệt nhà nước) là xấu xa. Cổ súy xã hội không có nhà nước, cá nhân tự do giải quyết việc qua thỏa thuận/hợp tác tự nguyện. Có ảnh hưởng từ tự do (cá nhân, tự do) và xã hội (cộng đồng, hợp tác, bình đẳng).
Chủ nghĩa môi trường: Chớm hình thành cuối thế kỷ 19, lớn mạnh thế kỷ 20. Phản đối quan điểm coi con người là trung tâm. Con người là một phần của thiên nhiên. Có hai trường phái: ôn hòa (lối sống lành mạnh sinh thái) và quyết liệt (đặt hệ sinh thái lên trước tất cả).
Tôn giáo thuần túy: Ý thức hệ quan niệm tồn tại một chân lý căn bản, đời sống xã hội và chính trị cần tổ chức trên nguyên tắc tôn giáo. Dẫn đến nhà nước thần quyền (nhà nước và nhà thờ bất khả phân). Đối lập với chủ nghĩa thế tục.
Chủ nghĩa cộng đồng: Nổi lên từ thập niên 1980 (Michael Sandel, Robert Putnam). Phê phán gay gắt chủ nghĩa tự do và chủ nghĩa cá nhân làm suy yếu vốn xã hội. Nhấn mạnh mối quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng (gia đình, trường học, nhóm lợi ích, lịch sử chung). Coi vốn xã hội là yếu tố chủ chốt để xây dựng và duy trì dân chủ.
Chủ nghĩa nữ quyền: Nổi lên từ phong trào đòi quyền bỏ phiếu cho nữ giới (làn sóng thứ nhất), tiếp tục làn sóng thứ hai. Đòi thúc đẩy vai trò xã hội của phụ nữ, cổ súy bình đẳng về quyền và cơ hội. Chia làm ba trường phái: quyết liệt (nam giới là kẻ thù), trung dung (phụ nữ bình đẳng, nam giới góp phần), bảo thủ (phụ nữ là “phái yếu”, cần được đối xử tương ứng).
Dân túy và mị dân:
- Dân túy (populism): Tư tưởng nhấn mạnh việc ủng hộ bình dân, quần chúng, đối lập với giới tinh hoa tham nhũng. Dân nguyện là cơ sở cao nhất để tạo tính chính danh cho hành động chính trị. Ví dụ: Donald Trump.
- Mị dân (demagogy): Chính trị gia lợi dụng thành kiến và sự kém hiểu biết của dân chúng để kích động tình cảm, cảm tính, làm lu mờ lý trí. Cổ súy hành động tức thời, bạo lực. Thường có tài hùng biện, phá vỡ các thiết chế dân chủ đã xác lập. Ví dụ: Hitler, Mussolini, Mao Trạch Đông, Hồ Chí Minh, Putin.
- Điểm chung: Cả hai đều tỏ ra bình dị, gần dân, chiều lòng dân, phớt lờ thiết chế trung gian. Dễ trở thành phi dân chủ/độc tài.
- Điểm khác biệt: Dân túy có thể thực lòng phục vụ số đông; Mị dân là cơ hội chính trị, đạo đức giả, thao túng dân vì tư lợi.

Ý thức hệ có cần thiết không?

Một số triết gia (Daniel Bell, Francis Fukuyama, Anthony Giddens) cho rằng ý thức hệ không còn cần thiết trong xã hội hiện đại.
Tuy nhiên, tư tưởng mới và ý thức hệ mới vẫn không ngừng ra đời. Mỗi chủ nghĩa đều có mặt tốt/xấu, và sự ra đời của nó có lý do, phù hợp với hoàn cảnh xã hội đương thời.

Phần V: Tương tác chính trị

Chương I: Thay đổi xã hội

Thay đổi xã hội: Sự biến đổi các thiết chế văn hóa và xã hội theo thời gian. Thường là kết quả của nhiều nguyên nhân: Công nghệ/khoa học kỹ thuật, mâu thuẫn/căng thẳng/xung đột, tư duy/quan niệm, nhân khẩu học, và biến động chính trị (có chủ đích).
Cách mạng: Cuộc nổi dậy của số đông (có thể có bạo lực) mang lại sự thay đổi căn bản, hoàn toàn hệ thống chính trị chỉ trong một thời gian ngắn, cắt đứt với quá khứ. Nếu thất bại, không được gọi là cách mạng. Khác với đảo chính (phe trong chính quyền lật đổ) và bạo động (nổi dậy quần chúng, chỉ thay đổi chính sách/nhà cầm quyền).
Chuyển hóa: Sự thay đổi có hình thức cải cách, diễn ra dần dần, thay đổi từng phần hệ thống chính trị và xã hội. Đi theo quá trình liên tục, tái cơ cấu, thay vì xóa bỏ/thay thế. Được những người theo chủ nghĩa bảo tồn ưa thích.
Kịch bản thay đổi ở Việt Nam theo hướng dân chủ hóa: Cách mạng, bạo động, đảo chính, hoặc chuyển hóa (chính quyền tự đổi mới, đảng đối lập nổi lên, xã hội dân sự phát triển mạnh).

Chương II: Làm truyền thông: công luận, truyền thông chính trị, và tuyên truyền

Truyền thông nằm ở trung tâm của hoạt động chính trị, đóng vai trò khổng lồ trong thúc đẩy thay đổi xã hội.
Công luận: Tổng hợp các ý kiến, quan điểm của các cá nhân mà chính quyền cho rằng cần phải lưu tâm đến và cân nhắc trong quá trình ra quyết định. Quan trọng cả ở chế độ dân chủ lẫn độc tài. Có tính linh hoạt, co giãn, nhưng cũng có thể bảo thủ. Cần quan tâm đến thái độ, mức độ/cường độ, và tính ổn định của công luận.
- Làm thế nào để đo công luận?: Lá phiếu cử tri, tổ chức xã hội dân sự, tiếp xúc trực tiếp, khảo sát, báo chí, mạng xã hội.
Làm thế nào để tạo ra và/hoặc định hướng công luận?: Sử dụng truyền thông và giáo dục.
Truyền thông chính trị: Truyền thông trong lĩnh vực chính trị, nhằm mục đích chính trị. Các thành tố: Người truyền tải, thông điệp chính trị, phương tiện truyền tải (báo chí, xuất bản, internet, quảng cáo, loa, email, hội thảo, biểu tình, cờ, gạch đá, trò chuyện trực tiếp, rò rỉ thông tin), người tiếp nhận, phản ứng (nghĩ tới, thay đổi, củng cố, hành động).
Tuyên truyền (Propaganda): Việc đưa ra thông tin có chọn lọc, thiên vị, không công bằng, sai lệch, bóp méo để tác động tới đối tượng, nhằm phát tán/đẩy mạnh một quan điểm chính trị. Mang nghĩa tiêu cực vì sử dụng thông tin không lương thiện để nhào nặn và lợi dụng công chúng.
- Phương tiện tuyên truyền: Trùng với truyền thông chính trị, nhưng còn tinh vi hơn (dùng người đẹp, vật, hình ảnh, hội họa, âm nhạc).
- Kỹ thuật tuyên truyền: Rất đa dạng, gắn với dối trá và ngụy biện (ví dụ: Tấn công cá nhân, Lặp đi lặp lại, Gây sợ hãi, Nói dối trắng trợn, Ngụy biện Đen-Trắng, Chọn lọc sự thật, Người thường, Sùng bái cá nhân, Biến đối phương thành ác quỷ, Tung tin sai lệch, Đánh tráo chủ đề, Khẩu hiệu, Người rơm, Chứng thực, Giả định ngầm, v.v.).
- Giới hạn của tuyên truyền: Bị hạn chế bởi luật pháp, dân trí, và những định kiến, quan niệm ăn sâu trong xã hội.

Chương III: Đảng và hệ thống đảng

Đảng: Một nhóm có tổ chức, gồm các cá nhân nhất trí về một hoặc một số nguyên tắc chính trị chung và cùng hoạt động để giành và giữ quyền lãnh đạo, nhằm phục vụ lợi ích quốc gia và hưởng lợi từ quyền lãnh đạo.
Chức năng của đảng phái:
1. Nâng cao nhận thức dân chúng: Cung cấp thông tin về các vấn đề công cộng qua vận động tranh cử, truyền thông chính trị.
2. Cung cấp nhân sự lãnh đạo: Tuyển lựa, chiêu mộ, đề cử người cho các vị trí lãnh đạo nhà nước (là tổ chức làm chính trị chuyên nghiệp, giúp cá nhân giảm chi phí cơ hội).
3. Lập chính sách công: Đưa ra các giải pháp chính sách thông qua cương lĩnh, chương trình hành động.
4. Phê bình, phản biện chính sách công: Đặc biệt là đảng đối lập. Đa đảng giúp tăng chất lượng chính sách.
5. Làm cầu nối với dân: Làm sợi dây nối kết chính quyền và người dân, giúp các nhóm dân khác nhau lên tiếng.
6. Đoàn kết những người chung tư tưởng: Thống nhất người dân thuộc các tôn giáo, sắc tộc, ngôn ngữ khác nhau.
Hệ thống đảng: Mạng lưới quan hệ giữa các đảng với nhau. Là yếu tố quyết định cách vận hành hệ thống chính trị.
- Phân loại: Đa đảng (từ hai đảng trở lên, cạnh tranh bình đẳng) và Độc đảng (chỉ một đảng được phép tồn tại).
  - Biến thể đa đảng: Lưỡng đảng (hai đảng chính luân phiên cầm quyền), bá quyền (nhiều đảng tồn tại nhưng chịu sự chi phối của một đảng cấp cao), một đảng chi phối (nhiều đảng nhưng một đảng luôn thắng cử).
  - Đa đảng không đảm bảo dân chủ, nhưng một đảng chắc chắn độc tài.
Chính trị trong đảng: Mỗi đảng có ban chấp hành, cấu trúc cấp ủy trung ương-địa phương. Thành viên là đảng viên, có quyền và nghĩa vụ với đảng. Có thể có các tổ chức ngoại vi.
Vấn đề dân chủ trong đảng: Hai quan điểm đối lập về khả năng dân chủ nội bộ đảng.
Nguyên tắc “Tập trung dân chủ” (Lenin): Tự do trao đổi, thảo luận nhưng hành động phải tuyệt đối thống nhất, đoàn kết. Quyền ra quyết định tập trung vào thiểu số lãnh đạo, kỷ luật nghiêm khắc.
Tài chính cho đảng: Từ đảng phí, cá nhân/tổ chức ủng hộ, tài trợ chính phủ, tài trợ nước ngoài. Đảng không kinh doanh, được miễn thuế.
Nhược điểm của đảng phái: Kỷ luật/thứ bậc làm mất tự do; hành chính/quan liêu; đảng viên thụ động; dễ trở thành công cụ độc tài; dễ nhiễm tính xấu (ngờ vực, nịnh trên, đấu đá).

Chương IV: Bầu cử

Bầu cử: Tiến trình ra quyết định tập thể, thông qua đó người dân chọn ra cá nhân nắm giữ cương vị quản lý nhà nước. Là một trong những cách công dân tác động lên chính sách và thực hiện quyền làm chủ.
Bầu cử - Chỉ dấu của dân chủ: Chừng nào còn bầu cử tự do, quyền quyết định tối cao còn ở tay người dân, không tồn tại độc tài.
Chức năng của bầu cử:
1. Tuyển chọn nhân sự: Tuyển chọn chính trị gia cho các chức vụ hành pháp, lập pháp.
2. Lập chính phủ: Thành lập chính phủ hoặc ảnh hưởng lớn đến việc hình thành chính phủ.
3. Đại diện: Là kênh chính để truyền tải ý chí, nhu cầu, mong muốn của người dân đến chính quyền.
4. Vận động chính sách: Tác động đến chính sách, ngăn cản/thúc đẩy chính sách.
5. Khai dân trí: Nâng cao nhận thức chính trị của người dân qua thông tin vận động tranh cử.
6. Tạo tính chính danh: Bao biện cho sự cai trị của chính quyền, tạo ảo tưởng về quyền lực của dân.
Bầu cử tự do và công bằng:
- Tự do: Người đi bầu có quyền và cơ hội lựa chọn, không bị bắt buộc/cưỡng ép.
- Công bằng: Quy tắc, luật lệ áp dụng bình đẳng cho tất cả các bên, nguồn lực phân bổ hợp lý.
- Nguyên tắc chung: Thường xuyên, cử tri có sự lựa chọn ý nghĩa (ít nhất hai ứng viên khác biệt), dân được tự do tiến cử ứng viên, các bên được tự do cạnh tranh (qua tự do báo chí, ngôn luận), phổ thông đầu phiếu (quyền không bỏ phiếu), mọi lá phiếu quan trọng như nhau, chính xác-trung thực-độc lập-minh bạch.
Quy trình bầu cử ở CHXHCN Việt Nam (5 bước):
1. Hiệp thương lần 1: Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Mặt trận Tổ quốc “hiệp thương” về cơ cấu Quốc hội, dành cho ứng viên “dự kiến được đề cử” bởi các cơ quan của nhà nước/Đảng.
2. Quyết định số lượng đơn vị bầu cử: Các cơ quan/tổ chức lên danh sách người được giới thiệu. Ứng viên độc lập đăng ký tại Mặt trận Tổ quốc địa phương.
3. Hiệp thương lần 2: Mặt trận Tổ quốc tổ chức “hội nghị cử tri” để lấy ý kiến, đánh giá ứng viên (thường là nơi “đấu tố” ứng viên độc lập).
4. Hiệp thương lần 3: Mặt trận Tổ quốc tổng kết danh sách và loại những người không đủ tiêu chuẩn (họp kín, không có mặt ứng viên).
5. Vận động tranh cử: Mặt trận Tổ quốc tổ chức “hội nghị tiếp xúc cử tri” để ứng viên trình bày chương trình hành động.
- Phân tích các vấn đề: Không có lựa chọn thực sự (“Đảng cử, dân bầu”), không thừa nhận ứng viên độc lập, mẫu không đại diện cho dân số, không công nhận cơ quan giám sát độc lập, kiểm phiếu không minh bạch, truyền thông thiên vị.

Chương V: Tổ chức và nhóm lợi ích

Nhóm lợi ích (nhóm gây áp lực): Nhóm có tổ chức, hành động để đạt được lợi ích của mình bằng cách gây ảnh hưởng lên chính quyền hoặc tiến trình chính sách. Luôn tồn tại trong xã hội.
So sánh nhóm lợi ích và đảng phái:
- Đảng: Tham gia tranh cử, theo đuổi giành quyền lực nhà nước, có cương lĩnh bao trùm nhiều vấn đề.
- Nhóm lợi ích: Không tham gia tranh cử, không theo đuổi giành quyền lực, chỉ lập phong trào/chiến dịch gây áp lực cho một/một số vấn đề cụ thể.
Giá trị của nhóm lợi ích:
- Kênh tương tác giữa chính quyền và dân, đảm bảo ổn định chính trị.
- Thúc đẩy dân chủ đại diện, tăng cường tính đại diện cho các nhóm nhỏ.
- Phương thức gây ảnh hưởng tới chính quyền.
- Thúc đẩy chia sẻ thông tin, thảo luận, phản biện, nâng cao chất lượng chính sách.
- Kìm hãm quyền lực nhà nước, phát triển xã hội dân sự, bảo vệ tự do.
Mặt trái của nhóm lợi ích:
- Khoét sâu bất bình đẳng chính trị (người có giáo dục/tài chính có tiếng nói mạnh hơn).
- Gây chia rẽ xã hội, thúc đẩy quyền lợi cục bộ, bỏ qua lợi ích chung.
- Tiềm ẩn quyền lực không chính danh, lãnh đạo tự tung tự tác.
- Mở đường cho tham nhũng, tham nhũng chính sách, “đi cửa sau”.
- Ngăn cản chính sách tốt vì lợi ích thiểu số.
Phân loại nhóm lợi ích:
- Nhóm lợi ích tư: Thúc đẩy/bảo vệ lợi ích của thành viên (ví dụ: công đoàn).
- Nhóm lợi ích công: Thúc đẩy các giá trị, lý tưởng chung, lợi ích chung (ví dụ: WWF, các nhóm bảo vệ môi trường).
Tổ chức phi chính phủ (NGO): Tổ chức phi lợi nhuận, tư nhân thành lập, độc lập với chính phủ, hoạt động ôn hòa để đạt sứ mệnh. Có hai loại chính: hoạt động/cung ứng dịch vụ công cộng và vận động.
Tổ chức phi chính phủ quốc tế (INGO): Các NGO có quy mô và hoạt động trên phạm vi quốc tế. Ví dụ: CARE, OXFAM, Ân xá Quốc tế (AI), Giám sát Nhân quyền (HRW).

Chương VI: Xã hội dân sự

Xã hội dân sự: Là những liên kết xã hội tự nguyện và phi lợi nhuận, nhằm chia sẻ và thúc đẩy những lợi ích chung. Là một lĩnh vực công nằm giữa nhà nước, thị trường và cá nhân. Bao gồm mọi nhóm và hoạt động không bị ràng buộc bởi chính quyền.
Người hoạt động xã hội dân sự: Những cá nhân và nhóm tự nguyện tham gia các hình thức tham gia và hành động vì việc chung, xoay quanh các lợi ích, mục đích và giá trị được chia sẻ chung.
- Ví dụ: Người bảo vệ nhân quyền, tổ chức nhân quyền, liên minh, nhóm cộng đồng, nhóm tôn giáo, nghiệp đoàn, phong trào xã hội, chuyên gia, thân nhân nạn nhân, các thiết chế công cộng thúc đẩy nhân quyền.
Hoạt động xã hội dân sự: Nâng cao nhận thức về nhân quyền, hỗ trợ cộng đồng, xây dựng chiến lược, tác động đến chính sách và pháp luật (vận động), thúc đẩy trách nhiệm giải trình của nhà nước. Có thể phân chia thành ba mảng chính: phát triển, dân chủ và nhân quyền.
Xã hội dân sự ở Việt Nam:
- Xã hội dân sự “chính thống”: Các tổ chức cộng đồng (CBO), các tổ chức quần chúng (5 tổ chức lớn như Hội Nông dân, Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên - thực chất là GONGOs, cánh tay nối dài của Đảng), các hội nghề nghiệp, các tổ chức phi chính phủ Việt Nam. Hầu hết chịu sự kiểm soát chặt chẽ của Đảng Cộng sản.
- Xã hội dân sự “ngoài luồng”: Các tổ chức không giấy phép, hoạt động để thúc đẩy dân chủ-nhân quyền, nhà nước pháp trị. Ví dụ: Câu lạc bộ Những người Kháng chiến cũ, Khối 8406, blog Ba Sàm, Câu lạc bộ Nhà báo Tự do, No-U, Cây Xanh. Bị an ninh và tuyên giáo coi là “thế lực thù địch”, bị đàn áp và bôi nhọ.
Xã hội dân sự có thể tham gia chính trị không?: Có, nếu hiểu chính trị là “gây ảnh hưởng lên những người khác, chẳng hạn và rõ rệt nhất là tác động lên chính sách”.

Chương VII: Phong trào xã hội

Phong trào xã hội: Một dạng hành động tập thể, tập trung vào một hoặc một số vấn đề kinh tế-xã hội, nhằm tiến hành thay đổi xã hội hoặc chống lại sự thay đổi. Có mục đích, có kế hoạch, không tự phát.
So sánh phong trào xã hội và đảng:
- Phong trào xã hội: Không có thứ bậc chặt chẽ, không có kỷ luật trên-dưới; không hướng đến việc giành chính quyền, không nhằm giành chỗ đứng trong chính trường. Tuy nhiên, có thể sinh ra đảng phái.
Ba yếu tố cấu thành phong trào xã hội (Charles Tilly):
1. Chiến dịch vận động (campaign): Hoạt động có tổ chức, kéo dài, nhằm đưa yêu sách tập thể đến đối tượng cần tác động.
2. Các tiết mục để hoạt động (repertoire): Một loạt hình thức hoạt động chính trị được sử dụng kết hợp (tổ chức hội thảo, biểu tình, truyền thông, v.v.).
3. Sự thể hiện nhất quán bốn đặc điểm WUNC:
  - W (Worthiness - chính đáng, xứng đáng): Về đạo đức, họ tốt, sự nghiệp chính đáng.
  - U (Unity - đoàn kết): Về kỷ luật, họ đoàn kết.
  - N (Number - số lượng): Về số lượng, họ đông đảo, mạnh.
  - C (Commitment - dấn thân, cam kết tham gia): Về tinh thần, họ dấn thân, cam kết đi đến cùng.
Các giai đoạn của một phong trào xã hội:
1. Giai đoạn nổi lên: Bất mãn xuất hiện, mọi người thấy có điều gì không ổn.
2. Giai đoạn hợp nhất: Phong trào tự định hình chiến lược thu hút người mới, ra công khai (biểu tình, tuần hành).
3. Giai đoạn hành chính hóa: Phong trào phụ thuộc vào tài năng lãnh đạo và sự chuyên nghiệp của nhân viên để tồn tại lâu dài.
4. Giai đoạn thoái trào: Kết thúc một vòng đời (có thể do bị đàn áp, bị sáp nhập, thành công, thất bại, hoặc được xác lập tư cách chính thống).

Phần VI: Bộ máy nhà nước

Chương I: Hiến pháp và pháp luật

Hiến pháp là gì?: Bản thiết kế ban đầu, xác định tổ chức bộ máy nhà nước và xác lập quyền hạn, trách nhiệm của nhà nước và công dân. Là đạo luật căn bản (luật nguồn), có thể thành văn hoặc bất thành văn, quy định cấu trúc và quyền lực nhà nước, quyền công dân, mối quan hệ giữa chính quyền và nhân dân. Là luật tối cao.
Tại sao phải có hiến pháp?: Giới hạn quyền lực nhà nước, bảo vệ quyền công dân/tự do, ngăn chặn vô chính phủ, xác định bộ máy ổn vững, gắn kết người dân với chính quyền.
Nội dung chính của hiến pháp: Hình thức/tổ chức bộ máy nhà nước, chức năng các cơ quan, quyền cơ bản của công dân, quan hệ chính quyền-nhân dân, chế độ kinh tế, thủ tục thông qua/sửa đổi.
Thủ tục xây dựng và thông qua hiến pháp: Khác nhau ở mỗi nước (Quốc hội soạn thảo, Hội đồng lập hiến, v.v.). Cần tham vấn nhân dân, thảo luận, phản biện. Phê chuẩn qua Quốc hội hoặc trưng cầu dân ý.
Cơ chế giải quyết xung đột, tranh chấp (bảo hiến): Cơ quan có thẩm quyền phán xét tính hợp hiến của luật (thường là tòa án tối cao hoặc tòa án hiến pháp). Ở Việt Nam, Ủy ban Thường vụ Quốc hội giải thích Hiến pháp, không có tòa bảo hiến riêng.
- Cơ chế bảo hiến (Judicial review): Việc cơ quan tư pháp xem xét, thẩm định và tuyên vô hiệu một đạo luật/nghị định/hành động của nhánh lập pháp/hành pháp nếu vi hiến. Việt Nam không tồn tại cơ chế này.
Luật pháp: Tập hợp các quy tắc công cộng và có thể thực thi, được áp dụng trong toàn bộ cộng đồng chính trị, có tính ràng buộc. Là công cụ bảo vệ trật tự và văn minh, bảo vệ quyền và tự do cá nhân.
Sự khác nhau giữa “Rule of law” và “Rule by law”:
- “Rule of law” (Pháp trị, Pháp quyền): Tất cả mọi người bình đẳng trước pháp luật, không một ai đứng trên pháp luật. Pháp luật trị vì tất cả.
- “Rule by law” (Ỷ pháp trị quốc): Luật pháp được sử dụng như một công cụ để quản lý, cưỡng chế và đàn áp. Giai cấp thống trị đứng trên luật pháp, lợi dụng luật để cai trị. Việt Nam dưới thời cộng sản là chế độ “rule by law”.

Chương II: Lập pháp

Lập pháp (Quốc hội, Nghị viện, Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc): Một tập hợp người được coi là đại diện của nhân dân.
Chức năng của Quốc hội:
1. Làm luật thành văn: Ban hành các đạo luật chính thức.
2. Soạn thảo và sửa đổi hiến pháp: Có quyền lực nhất định trong việc xây dựng và sửa đổi hiến pháp.
3. Đại diện cho dân: Đóng vai trò mắt xích liên kết giữa chính phủ và nhân dân, đại diện cho ý chí, nguyện vọng của dân. Khả năng đại diện là chỉ dấu mức độ dân chủ.
4. Bầu chọn nhân sự lãnh đạo: Lựa chọn một số hoặc tất cả các chức vụ hành pháp cao cấp nhất (thủ tướng, tổng thống, chánh án, bộ trưởng).
5. Giám sát: Buộc chính phủ minh bạch, báo cáo, giải trình và chịu trách nhiệm trước quốc hội (và nhân dân). Vai trò giám sát ngày càng tăng.
6. Tài chính: Nắm “sức mạnh của hầu bao”, quyết định mục đích và phạm vi thuế, công quỹ. Xem xét, phê duyệt hoặc bác bỏ kế hoạch ngân sách của hành pháp.
7. Các chức năng gần như hành pháp: Xem xét, phê duyệt các đề xuất khác của hành pháp (hiệp ước quốc tế, chỉ định chức vụ).
8. Các chức năng gần như tư pháp: Luận tội công chức trong chính phủ liên bang (Hạ viện cáo buộc, Thượng viện xét xử).
9. Điều tra: Tiến hành các cuộc điều tra để làm rõ thông tin, có thể dẫn đến thay đổi luật pháp.
10. Thông tin: Cung cấp thông tin cho các cơ quan khác và công luận, thúc đẩy ý kiến công luận.
Lưỡng viện và một viện (cấu trúc cơ quan lập pháp):
- Quốc hội lưỡng viện (ví dụ: Mỹ, Anh): Chia quyền lực cho Thượng viện và Hạ viện.
  - Ưu điểm: Hai viện kiểm soát quyền lực lẫn nhau, ngăn chặn khống chế nhóm lợi ích; kiểm soát hành pháp hiệu quả hơn; tăng cường đại diện nhiều lợi ích; bảo vệ hiến pháp tốt hơn; tạo thời gian thảo luận. Phù hợp với quốc gia rộng lớn, dân số không đồng nhất.
  - Nhược điểm: Tiến trình lập pháp phức tạp, mất thời gian, gây “bế tắc chính sách”; tốn kém hơn; khó xác định trách nhiệm.
- Quốc hội một viện (ví dụ: Trung Quốc, Việt Nam).
  - Ưu điểm: Tiết kiệm chi phí; dễ xác định trách nhiệm; tiến trình lập pháp gọn nhẹ, nhanh chóng; đại diện cả lợi ích quốc gia và địa phương.
  - Nhược điểm: Thiếu kiểm soát quyền lực, dễ bị chi phối; khả năng kiểm soát hành pháp kém hơn; tính đại diện thấp; chất lượng làm luật kém; không thích hợp với nước có dân số lớn, không đồng nhất.
Tiêu chí đánh giá chất lượng Quốc hội (Fish-Kroenig): 32 tiêu chí về quyền lực và tính độc lập của lập pháp, cho rằng lập pháp càng mạnh thì đất nước càng dân chủ.
Cơ quan lập pháp ở Việt Nam: Gồm Quốc hội và các Hội đồng nhân dân cấp địa phương. Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân. Là cơ quan một viện, nhiệm kỳ 5 năm. Đại đa số đại biểu Quốc hội là đảng viên Cộng sản, tính đại diện thấp. HĐND là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương.
Tiến trình lập pháp ở Việt Nam: Gồm các bước Lập chương trình, Soạn thảo, Thẩm tra, Báo cáo thẩm tra, Thảo luận ở Quốc hội, Tiếp thu/sửa chữa, Quốc hội biểu quyết. Vấn đề: Căn cứ vào nghị quyết Đảng, không có cơ chế dân tham gia, tính đại diện thấp, khả năng giám sát hành pháp gần như bằng không.

Chương III: Hành pháp

Hành pháp (Chính phủ): Một tổ chức mà hoạt động cốt lõi là xây dựng chính sách công và lãnh đạo, chỉ huy, giám sát để đảm bảo chính sách đó được thực thi. Thành viên được bầu/chỉ định, làm việc theo nhiệm kỳ.
Chức năng của Chính phủ:
1. Đại diện cho quốc gia: Tổng thống, thủ tướng, bộ trưởng là gương mặt đại diện cho đất nước trong quan hệ quốc tế, ngoại giao.
2. Ban hành chính sách, lãnh đạo, điều khiển việc thực thi: Xây dựng chương trình kinh tế, xã hội và lãnh đạo quá trình triển khai. Có quyền lực lập pháp (ban hành nghị định, sắc lệnh).
3. Đối phó với khủng hoảng của đất nước: Ra quyết định và hành động khẩn cấp để xử lý thiên tai, chiến tranh, khủng bố. Tiềm ẩn nguy cơ lạm quyền nếu lợi dụng tình huống khẩn cấp.
Nguyên thủ quốc gia và người đứng đầu chính phủ:
- Nguyên thủ quốc gia (vua/nữ hoàng, tổng thống, chủ tịch nước): Người đứng đầu nhà nước về mặt hình thức và biểu tượng. Ví dụ: Chủ tịch nước Việt Nam.
- Người đứng đầu chính phủ (thủ tướng): Đứng đầu cơ quan hành pháp.
- Có thể có một cá nhân đóng cả hai vai trò (ví dụ: tổng thống Mỹ trong chế độ tổng thống).
- Ở Việt Nam: Ngoài Chủ tịch nước và Thủ tướng, Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam là nhân vật có quyền lực bao trùm cả hệ thống chính trị.
Cơ quan hành pháp ở Việt Nam: Gồm Chính phủ và ủy ban nhân dân các cấp. Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, thực hiện quyền hành pháp, là cơ quan chấp hành của Quốc hội. Có 18 bộ và 4 cơ quan ngang bộ. Ngân hàng Nhà nước là cơ quan ngang bộ, chịu sự quản lý của Chính phủ, không độc lập.

Chương IV: Tư pháp

Tư pháp: Nhánh quyền lực có chức năng diễn giải luật pháp, trên cơ sở đó, xét xử và giải quyết các tranh chấp pháp lý.
Phân loại hệ thống pháp luật:
- Theo cách thức áp dụng luật: Thông luật (common law) - ví dụ: Mỹ, Anh; Dân luật (civil law) - ví dụ: Pháp, Đức, Trung Quốc, Việt Nam.
- Theo cách thức truy tìm sự thật: Hệ thống tranh tụng (adversarial system) - tòa án trung lập nghe lập luận hai bên đối nghịch; Hệ thống điều tra (inquisitorial system) - tòa án chủ động tìm kiếm bằng chứng, thẩm vấn nhân chứng.
Tòa án độc lập: Yêu cầu cao nhất đối với hệ thống tư pháp ở các nhà nước pháp trị. Đảm bảo hai nguyên tắc:
1. Thẩm phán và công tố phải tách biệt: Không cùng là một người/cơ quan. Ở Mỹ, công tố độc lập với tổng thống. Ở Việt Nam, Viện Kiểm sát Nhân dân đóng hai vai trò (công tố và giám sát), nhưng phụ thuộc công an, không đảm bảo tách biệt.
2. Tòa án, thẩm phán phải độc lập trước mọi sức ép về chính trị: Thoát khỏi chính trị, không thuộc về hành pháp/lập pháp. Chức vụ thẩm phán thường trọn đời, không tham gia đảng phái. Ở Việt Nam, thẩm phán phải là đảng viên Cộng sản, vi phạm nguyên tắc này.
Tư pháp có thể làm ra luật không?: Trong xã hội hiện đại, tư pháp có thể làm luật, tạo ra chính sách (ví dụ: Tối cao Pháp viện Mỹ tuyên bố phân biệt chủng tộc ở trường học là vi hiến).
Vai trò của công tố viên: Vô tư, khách quan, không thiên vị. Phải tách biệt khỏi chức năng tư pháp. Có nghĩa vụ bảo vệ lợi ích công, không truy tố cáo buộc vô căn cứ, truy tố tội phạm của quan chức chính quyền.
Tính độc lập của nghề luật sư: Nhà nước phải đảm bảo tính độc lập của luật sư để họ bảo vệ quyền của bị cáo, nạn nhân một cách hiệu quả. Luật sư có quyền gặp khách hàng, bảo mật thông tin, không bị đánh đồng với khách hàng.

Chương V: Chế độ đại nghị và chế độ tổng thống

Mối quan hệ giữa cơ quan hành pháp và lập pháp xác định thể chế chính trị.
Chế độ đại nghị (Nghị viện chế): Chính phủ điều hành thông qua quốc hội; hành pháp và lập pháp gần như trộn lẫn (lưỡng quyền hợp nhất, tư pháp độc lập).
- Đặc điểm: Chính phủ do quốc hội chỉ định; thành viên chính phủ từ quốc hội; thủ tướng là thành viên quốc hội; chính phủ chịu trách nhiệm trước quốc hội, có thể bị bất tín nhiệm; quốc hội giữ quyền lực tối cao.
- Ưu điểm: Chính phủ có trách nhiệm; vận hành hiệu quả, nhanh chóng.
- Nhược điểm: Đảng chiếm đa số có thể kiểm soát cả chính phủ (hành pháp lấn át lập pháp); chính phủ yếu, mất ổn định nếu nhiều đảng không đa số.
Chế độ tổng thống (Tổng thống chế): Thực hiện nghiêm ngặt nguyên tắc tam quyền phân lập: hành pháp và lập pháp độc lập với nhau, đều được bầu cử độc lập.
- Đặc điểm: Chính phủ và quốc hội bầu cử độc lập; thành viên chính phủ không được là thành viên quốc hội; tổng thống vừa là nguyên thủ quốc gia vừa là người đứng đầu hành pháp; chính phủ không chịu trách nhiệm trước quốc hội (trừ luận tội).
- Ưu điểm: Ba nhánh quyền lực kiểm soát lẫn nhau, chống lạm quyền và độc tài, bảo vệ quyền con người.
- Nhược điểm: Hành pháp, lập pháp nhiều khi mâu thuẫn, dẫn đến bế tắc chính sách.
Chế độ bán tổng thống: Hệ thống chính trị “lai” giữa đại nghị và tổng thống. Tổng thống được bầu cử riêng, chính phủ do tổng thống chỉ định/quốc hội phê chuẩn, nhưng chính phủ phải chịu trách nhiệm trước quốc hội.
Ngày nay, các nhánh quyền lực có thể thực hiện chức năng chồng chéo. Quan trọng là có đa đảng thực chất, sự ràng buộc, giám sát, kiểm soát và tư pháp độc lập.

Chương VI: Bộ máy hành chính

Bộ máy hành chính: Gồm các công chức và các cơ quan nhà nước được trả lương để làm những công việc cụ thể nhằm triển khai các chính sách của ba nhánh quyền lực. Họ không phải chính trị gia, không tranh cử.
Hành chính và hành pháp: Hành pháp là cá nhân/cơ quan được bầu/chỉ định có nhiệm kỳ, khởi xướng chính sách, định hướng hành chính. Hành chính là cá nhân được chỉ định để thực thi pháp luật/chính sách, thăng tiến phụ thuộc công trạng. Hành chính phải trung lập, phi đảng phái, tận tụy, công bằng với tất cả.
- Nguyên tắc: Phi chính trị hóa nền hành chính.
Chức năng của hành chính:
1. Cung cấp dịch vụ: Giáo dục, y tế, an ninh, quốc phòng, an sinh xã hội, bưu chính.
2. Điều tiết: Ra các quy định để điều chỉnh hoạt động của cá nhân và tổ chức (cấp phép, chứng nhận, chống độc quyền, vệ sinh an toàn thực phẩm, quy chuẩn xây dựng/giao thông). Có thể có chức năng “gần như tư pháp” (xét xử tranh chấp, hòa giải).

Chương VII: Hệ thống chính trị CHXHCN Việt Nam

Hệ thống chính trị Việt Nam “có vẻ” đại nghị nhưng đặc thù là độc đảng.
Trên lý thuyết (do Đảng Cộng sản thừa nhận), hệ thống chính trị Việt Nam gồm ba thành phần: Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các thành viên.
Đảng Cộng sản: Là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội (Điều 4 Hiến pháp 2013). Lãnh đạo “toàn diện, triệt để, tuyệt đối” bằng đường lối, nhân sự, công tác kiểm tra-thanh tra. Hệ thống cấp bậc, chi bộ đảng trong mọi cơ quan nhà nước.
Nhà nước: Gồm Chủ tịch nước, Hành pháp (Chính phủ, UBND), Lập pháp (Quốc hội, HĐND), Tư pháp (tòa án, viện kiểm sát, công an), Kiểm toán Nhà nước.
- Công an: Giữ vai trò bao trùm trong hoạt động điều tra, tố tụng, xét xử; không có cơ quan độc lập giám sát. Công an thuộc cả nhánh hành pháp và tư pháp.
- Ngân hàng Nhà nước: Cơ quan ngang bộ, trực thuộc Chính phủ, không độc lập.
Mặt trận Tổ quốc: “Liên minh chính trị và liên hiệp tự nguyện của các tổ chức chính trị, xã hội và các cá nhân”. Hoạt động như một tổ chức “xã hội dân sự” hình thức, quản lý thống nhất các tổ chức xã hội dân sự khác.
Quan hệ giữa các thành phần trong hệ thống chính trị:
1. “Đảng lãnh đạo, nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ”: Cơ chế do Đại hội VI (1986) đưa ra. Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ thông qua Mặt trận Tổ quốc (thực chất là cánh tay nối dài của Đảng).
2. Quan hệ thứ bậc: Trong Đảng, trong Hành pháp (Thủ tướng bổ nhiệm/cách chức Chủ tịch UBND). Lập pháp (Quốc hội, HĐND) và Tư pháp (tòa án) danh nghĩa độc lập nhưng thực tế không độc lập hoàn toàn (thẩm phán là đảng viên, họp liên cơ quan tư pháp).

Chương VIII: Quân đội và Công an

Quân đội và Công an: Hai lực lượng có vai trò rất quan trọng và phức tạp trong mọi xã hội, liên quan đến chủ quyền quốc gia (công an bảo vệ chủ quyền đối nội, quân đội bảo vệ chủ quyền đối ngoại).
Chức năng:
- Quân đội: Làm công cụ chiến tranh, bảo vệ chủ quyền quốc gia (quốc phòng), bảo đảm trật tự trong nước (trấn áp bạo động/bạo loạn - chức năng gây tranh cãi).
- Công an: Bảo vệ nhân quyền, bảo vệ trật tự trong nước, ngăn chặn/phòng chống tội phạm. Không có chức năng chiến tranh/quốc phòng.
Đặc điểm chung của quân đội và công an:
1. Độc quyền sử dụng vũ khí và vũ lực: Là hai lực lượng duy nhất có quyền sử dụng vũ khí và vũ lực để cưỡng bức.
2. Hệ thống cấp bậc và kỷ luật: Tổ chức chặt chẽ, nghiêm khắc, khuyến khích phục tùng, không đề cao chủ nghĩa cá nhân/sáng tạo.
3. Can đảm, xả thân, sẵn sàng hy sinh: Được xã hội kỳ vọng và mặc định có những phẩm chất này. Là hai nghề vì cộng đồng.
4. Nguy cơ lạm quyền rất cao: Với sức mạnh độc quyền vũ lực, quân đội có thể dựng/lật đổ/bảo vệ chế độ; công an có thể khống chế chính quyền, can thiệp đời sống dân sự, tạo ra nhà nước cảnh sát.
Chế độ quân phiệt và chế độ công an trị:
- Quân phiệt: Tướng lĩnh quân đội nắm chức vụ dân sự, quân đội kiểm soát chính sách, chủ nghĩa quân phiệt bao trùm, luật nhà binh áp đặt, quyền tự do dân sự bị bóp nghẹt.
- Công an trị (nhà nước cảnh sát): Lực lượng công an hùng mạnh, đặc quyền, hoạt động ngoài luật, nắm quyền lực hành pháp không giới hạn, can thiệp đời sống dân sự, quyền tự do dân sự bị bóp nghẹt. Ví dụ: Đông Đức cũ, Việt Nam thời cộng sản.
Kiểm soát quân đội:
1. Cách tiếp cận tự do (liberal approach): Hiến pháp và luật pháp đảm bảo quân đội trung lập, phi chính trị, nằm dưới sự lãnh đạo của chính quyền dân sự. Trung thành với quốc gia, nhân dân và hiến pháp, không phải với đảng phái.
2. Cách tiếp cận theo kiểu thâm nhập (penetration approach): Chính quyền chính trị hóa quân đội triệt để, để ý thức hệ và đảng cầm quyền “thâm nhập” vào quân đội. Quân đội trung thành với đảng cầm quyền và ý thức hệ của nó (áp dụng ở các nước độc tài, cộng sản như Việt Nam).
Kiểm soát công an: Tương tự quân đội. Ở chế độ dân chủ tự do, công an phải trung lập, phi chính trị, dưới lãnh đạo dân sự, chịu trách nhiệm giải trình và minh bạch ngặt nghèo trước chính quyền, dân cử, báo chí, công luận. Cần nhà nước pháp trị, tư pháp độc lập, báo chí tự do. Có thể thành lập cơ quan độc lập giám sát.
- Bài đọc: Nghề công an trong chế độ dân chủ: Công an phải bảo vệ sự an toàn và quyền của mọi người, độc lập với chính trị, phục vụ cộng đồng, công bằng, không thiên vị. Lãnh đạo công an đảm bảo chính sách tôn trọng dân chủ, đại diện cộng đồng, đào tạo nhân quyền.
- Bài đọc: Nguyên tắc “dân quản quân” và vấn đề tướng lĩnh nắm quyền cơ quan dân sự Việt Nam: Dân quản quân (lãnh đạo dân sự kiểm soát quân sự) là nền tảng dân chủ, tránh quân phiệt. Tướng lĩnh công an/quân đội không nên nắm quyền dân sự (như ở Việt Nam) vì nguy cơ lạm quyền, thiếu chính danh từ dân.

Phụ lục: Kỹ thuật tuyên truyền

Liệt kê và giải thích hơn 50 kỹ thuật tuyên truyền phổ biến, được sử dụng để thao túng công chúng bằng thông tin thiên vị, sai lệch, bóp méo, và kích động cảm xúc, thay vì lý trí:
- Tấn công cá nhân (Ad hominem): Tấn công đối thủ thay vì quan điểm.
- Lặp đi lặp lại (Ad nauseam): Lặp lại không ngừng một ý kiến để nó được coi là sự thật.
- Viện dẫn thẩm quyền (Appeal to authority): Trích dẫn người nổi tiếng để ủng hộ.
- Gây sợ hãi (Appeal to fear): Gieo rắc nỗi lo sợ, hốt hoảng.
- Sử dụng thành kiến (Appeal to prejudice): Gắn giá trị đạo đức với quan điểm được tuyên truyền.
- Vận động tham gia đoàn diễu hành (Bandwagon): Mời người nghe tham gia vì “tất cả mọi người đều đang tham gia” và sẽ chiến thắng.
- Dùng người đẹp (Beautiful people): Sử dụng người nổi tiếng, quyến rũ để liên kết với sản phẩm/ý thức hệ.
- Nói dối trắng trợn (Big Lie): Lặp đi lặp lại một lời giải thích sai sự thật để biện minh cho hành động.
- Ngụy biện Đen-Trắng (Black-and-White fallacy): Chỉ đưa ra hai lựa chọn, trong đó một là tốt hơn.
- Lượm đào/Chọn lọc sự thật (Cherry picking/Selective truth): Chỉ nói những sự thật cần thiết, pha trộn với điều người nghe muốn nghe.
- Điều kiện hóa cổ điển (Classical conditioning): Gắn đối tượng gây phản ứng thể chất với một đối tượng khác.
- Không hòa hợp về nhận thức (Cognitive dissonance): Thay đổi suy nghĩ của người nghe bằng cách tạo ra sự mâu thuẫn trong niềm tin của họ.
- Người thường (Common man): Dùng hình ảnh người bình dị, ngôn ngữ bình dân để giành sự tin cậy.
- Sùng bái cá nhân (Cult of personality): Tạo hình ảnh anh hùng, lý tưởng qua nịnh bợ, tôn vinh.
- Biến đối phương thành ác quỷ (Demonizing the enemy): Làm cho đối thủ trở nên vô giá trị, vô đạo đức.
- Dictat: Đơn giản hóa quá trình ra quyết định, nói rõ cần hành động thế nào, xóa bỏ lựa chọn khác.
- Tung tin sai lệch (Disinformation): Tạo/xóa thông tin khỏi lưu trữ công cộng để ghi chép sai lệch sự kiện.
- Kỹ thuật “đập cửa vào mặt” (Door-in-the-face technique): Đề nghị cao ban đầu, rồi giảm xuống mức mong muốn để dễ chấp nhận.
- Nói giảm nói tránh/nói khéo (Euphemism): Dùng từ ngữ vô thưởng vô phạt thay thế ngôn từ thô tục, xúc phạm.
- Khoái lạc (Euphoria): Sử dụng sự kiện vui vẻ, hạnh phúc để làm người nghe lên tinh thần.
- Phóng đại (Exaggeration): Làm cho sự việc trở nên hoành tráng, ý nghĩa, sống động hơn thực tế.
- Sợ hãi, bất trắc, và nghi ngờ (Fear, uncertainty, and doubt - FUD): Phát tán thông tin tiêu cực, không đáng tin cậy để phá hoại tín nhiệm.
- Vẫy cờ (Flag-waving): Biện minh cho hành động bằng lý do yêu nước.
- Đặt dần chân vào cửa (Foot-in-the-door technique): Bắt đầu bằng yêu cầu nhỏ để tạo nền tảng cho yêu cầu lớn hơn.
- Đóng khung, định hình, tạo khuôn (Framing): Tác động có chọn lọc lên nhận thức của cá nhân về ý nghĩa được gán cho từ ngữ, hiện tượng.
- Những cái tổng quát lấp lánh (Glittering generalities): Dùng từ ngữ dễ nghe, cuốn hút nhưng không cụ thể.
- Phạm tội tập thể (Guilt by association): Thuyết phục người nghe không tán thành một ý tưởng bằng cách gợi ý rằng nó được ủng hộ bởi nhóm họ ghét.
- Một nửa sự thật (Half-truth): Phát biểu lừa dối nhưng chứa đựng yếu tố sự thật.
- Sự mơ hồ có chủ đích (Intentional vagueness): Đưa ra những cái tổng quát mơ hồ để người nghe tự diễn giải, bỏ qua việc đánh giá.
- Dán nhãn (Labeling): Dùng uyển ngữ để tăng tin cậy, hoặc thô ngữ để làm mất tín nhiệm đối phương.
- Biên độ chấp nhận (Latitudes of acceptance): Điều chỉnh quan điểm để lọt vào phạm vi chấp nhận được của người nghe.
- Ngôn từ gài bẫy/cài cắm (Loaded language): Sử dụng từ ngữ có hàm ý cảm xúc mạnh.
- Bom tình (Love bombing): Dội bom tình cảm yêu mến để cách ly người đó khỏi niềm tin/hệ thống giá trị cũ.
- Dối trá, lừa đảo (Lying and deception): Cơ sở của nhiều kỹ thuật tuyên truyền.
- Quản lý báo chí (Managing the news): Giới hạn nội dung, nhắc đi nhắc lại thông điệp để ghi khắc trong đầu công chúng.
- Kiểm soát hoàn cảnh (Milieu control): Kiểm soát môi trường xã hội và ý tưởng bằng áp lực xã hội.
- Giảm thiểu (Minimisation): Hợp lý hóa sự phủ nhận khi không thể phủ nhận hoàn toàn.
- Gọi tên (Name-calling): Gây sợ hãi, thù hận, kích động thành kiến bằng cách dán nhãn xấu cho đối tượng.
- Làm ngu người nghe, cố ý mơ hồ và gây rối trí (Obfuscation, intentional vagueness, confusion): Tương tự “Sự mơ hồ có chủ đích”.
- Điều kiện hóa qua quan sát (Operant conditioning): Học qua bắt chước, nguyên tắc ẩn dưới các kỹ thuật lặp lại, khẩu hiệu.
- Đơn giản hóa thái quá (Oversimplification): Đưa ra các câu trả lời giản đơn cho vấn đề phức tạp.
- Hoa păng-xê độc nhất vô nhị (Pensée unique): Giảm thiểu tranh luận bằng cách đơn giản hóa thái quá.
- Tách câu trích dẫn khỏi bối cảnh của nó (Quotes out of Context): Biên tập lại câu trích dẫn để thay đổi ý nghĩa.
- Hợp lý hóa (Rationalization): Dùng những điều tổng quát ưa thích để hợp lý hóa hành động/niềm tin bị nghi ngờ.
- Cá trích đỏ (Red herring): Trình bày dữ liệu không liên quan để đánh lạc hướng.
- Nhắc lại (Repetition): Nhắc lại biểu tượng/slogan cụ thể để người nghe ghi nhớ.
- Con dê tế thần (Scapegoating): Đổ mọi chỉ trích lên một cá nhân/nhóm để giảm tội lỗi của bên chịu trách nhiệm, đánh lạc hướng.
- Khẩu hiệu (Slogans): Cụm từ ngắn gọn, mạnh mẽ, tác động cảm xúc.
- Rập khuôn (Stereotyping): Kích động thành kiến bằng cách dán nhãn lên đối tượng.
- Người rơm (Straw man): Diễn giải sai quan điểm đối thủ, rồi bác bỏ phiên bản sai lệch đó.
- Chứng thực (Testimonial): Dùng trích dẫn của người có uy tín để ủng hộ/bác bỏ.
- Bên thứ ba (Third party technique): Đặt thông điệp có mưu tính vào miệng nguồn tin có vẻ độc lập.
- Sáo ngữ “khỏi nghĩ” (Thought-terminating cliché): Thành ngữ/tục ngữ được dùng để dẹp bỏ sự không hòa hợp về nhận thức.
- Chuyển giao (Transfer): Chuyển phẩm chất tích cực/tiêu cực từ đối tượng này sang đối tượng khác.
- Giả định ngầm (Unstated assumption): Nội dung tuyên truyền được giả định/ám chỉ ngầm thay vì nêu rõ.
- Những từ cao đẹp (Virtue words): Từ ngữ tạo hình ảnh tích cực, tình cảm tốt đẹp (hòa bình, hy vọng, tự do, công lý).

Mục lục